Kończąc kilkuletnią przygodę z Cycem Gada składamy podziękowania autorom, czytelnikom i tym wszystkim, bez których dzisiejszy zamęt, race, życzenia nie byłyby tym, czym będą. Do zobaczenia.

Cezary Domarus: Witaj Piotrze. Ależ nie ma żadnej powieści. Słowo. Dwa słowa. Słów ile chcesz! Nie ma żadnej powieści w jakimkolwiek stanie.

PJ: Jestem zdruzgotany! Należę (2.) do takich czytelników, i (1.) do tych miłośników Twoich powieści, którzy żyją w przeświadczeniu, że ym (pozdrawiam Grochów!) jesteś winien albo (1.) nową powieść, albo (2.) Caligari Express II albo Istoty II i gotów jestem nawet do anarchistycznego gestu: otóż buntuję się i nie przeczytam powieści, których nie napisałeś!
Słuchaj, to koniec twoich dłuższych próz? Czy to w ogóle zaniechanie intencjonalne, czy może twoja lira odmawia wypraw, które z czasem uznała za dalsze, no i zakładając, że do wierszy czy muzyki wystarczy — z grubsza i jakby co to nie chcę źle mówić o poetach czy muzykach — bieżnia? Albo wybrałeś trzecią drogę? Jaką? Naprawdę nie daje mi to spokoju.

CD: Otóż droga jest, może nawet czwarta. Po prostu nastąpiła długa, „wyczerpująca” przerwa. Uważam, że np. dwadzieścia lat przerwy w pisaniu prozy jeszcze nikomu nie zaszkodziło, a przynajmniej nie powinno zaszkodzić (niestety, nie potrafię tego poprzeć przykładami, więc może całe to myślenie o „czystości prozaicznej” pochodzi ze snu?). Lecz chyba najwłaściwsza odpowiedź jest — jak to bywa w podobnych przypadkach — niezwykle banalna: jest nią brak czasu na pisanie prozy. Żeby pisać poezję nie potrzebuję jakichś specjalnych czasowych przestrzeni, wszystko odbywa się w szczelinkach między jednym a drugim zdarzeniem, drugim a trzecim incydentem, itp. W przypadku prozy odczuwam potrzebę czasowej izolacji, przynajmniej od niektórych fenomenów rzeczywistości. I trochę tego żałuję, bo czasem mózgownica wyświetla jakiś pomysł czy dynamiczny hologram, za którymi może warto by było pognać, ale wiem, że z koncentracji nici, więc z miejsca pasuję.
Z drugiej strony być może całe to tłumaczenie się brakiem czasu jest zwyczajną asekuracją, zasłaniającą jakąś inną motywację, którą mogłoby być, na przykład, pragnienie należytego rozwiązania — wreszcie — jakiegoś własnego problemu, które możliwe jest raczej przy pomocy pracy poezjotwórczej? Takie to lawiranctwa przychodzą mi do głowy. A może za rogiem ulicy czyha też inne wytłumaczenie, którego udaję, że nie widzę, kiedy się mijamy — mianowicie takie, że nie wiem, w jakim kierunku z tą prozą pójść! Teraz to już zdaje się wykonałem całkiem pokrętny slalom autoegzegetyczny.

Tomek Grobelski: Panie Czarku, pamiętam dobrze pierwszy pański wiersz jaki przeczytałem, znaleziony w wydanej przez Dunina-Wąsowicza słynnej antologii (wydanie pierwsze! najwięcej błędów drukarskich (czy redakcyjnych)), w którym pada dość obcesowe pytanie o fellatio, i zastanawiam się, gdzie widziałby pan siebie z perspektywy czasu z tym tekstem w dłoni — bliżej Świetlickiego (i wiersza „Dla Jana Polkowskiego”) czy Sajnóga („Flupy z pizdy”)? Bo zdaje się, że były jakieś głosy oburzenia w związku z tym tekstem, prawda?

CD: Głosy oburzenia dotarły do mnie po latach, kiedy okazało się, że jednak ktoś to przeczytał i zapamiętał. Potem uświadomiono mi, że to jedyny wiersz, z którym jestem kojarzony. Co do umiejscowienia „Poematu dla licealistek” na linii Świetlicki-Sajnóg, trzeba by tu wziąć pod uwagę — za przeproszeniem — rozkrok. Czyli było to — drugie za przeproszeniem — gdzieś pomiędzy. Zresztą Marcin Świetlicki, z tego co pamiętam, przepychał — trzecie za przeproszeniem — ten wiersz do druku w „brulionie”. Jakaś kartka pocztowa była na ten temat. Ale to wtedy. Teraz „Poemat” jest dla mnie tylko paradokumentalnym zapisem pewnego stanu umysłu, kompletnego braku zahaczenia w jakimkolwiek ówczesnym continuum. Wszystko fruwało w powietrzu, oderwane od siebie, a chłopcy… cóż, chłopcy kręcili nosami i nic. Wciąż jeszcze trafiają się rykoszety lecące od strony „Poematu” w moją stronę. Pod koniec zeszłego roku okazało się, że koleżanka mojej córki zna ten wiersz, co wyszło na jaw w mojej obecności. Nie byłem w stanie nic powiedzieć. Nie potrafiłem niczego wytłumaczyć. Było mi głupio, chociaż niby dlaczego. Ale było. Bo przecież to „obciąganie” na końcu. Żeby gdzieś mimochodem, ale nie — na końcu przekręconego gauguin’owskiego pasażu „o wszystkim”. Różne konsekwencje po prostu. Jak komuś wytłumaczyć fenomen upływu czasu w krótkiej rozstrzygającej ripoście? Jestem też świadom, że „Poemat” nadal działa przeciwko mnie, chociaż nie znam żadnych szczegółów i kontekstów, tylko czuję, jak on sobie po swojemu działa. Ale przecież nie ma takiego sposobu, byśmy rozeszli się ostatecznie. Tutaj nie ma mowy o rozgrzeszeniu — czytelnik pamięta. Czytelnik wie. Może nawet urzędnik? I klops.

TG: Ha! Potem były ekwipunki, Mózg story (zawężając obszar do poesis) — poletka nowoczesnych redundancji i rekurencji, i wreszcie tom, dzięki któremu pańska poezja już nieodwołalnie, jak się wydaje, wybrzmiała w świadomości czytelników, czyli Wiersze po/lity/tyli/czne wraz z towarzyszącymi mu głosami krytycznymi, jak np. esej Pióry, który bardzo ciekawie podkreślał moment polityczny (cóż by to było?) obecny w tej książce, streszczając go w propozycji alternatywnego motta, które miało by brzmieć „granice twojego świata są granicami moich interesów” (czy może „mojego — twoich”). Czy mógłby się pan jakoś do tego odnieść? Jak widzi pan swoje wiersze usytuowane w takim „żywiole wspólnotowym”?

CD: Może jednak niekoniecznie „wspólnotowym”, choć z pewnością o pewnym żywiole można mówić. Wiersze po/lity/tyli/czne miały być w założeniu książką poetycką, której tematem są przygody, scysje i wypadki politycznego z potylicznym, czyli czegoś, co zazwyczaj rozumiemy/odczuwamy/postrzegamy jako zewnętrze wobec nas, z tym, co wewnętrzne, nasze, autonomiczne. I dalej — przygody pomyłek/nieporozumień związane z tym, co bierzemy za zewnętrzne, a co za wewnętrzne — oraz to, co wiąże się z ruchem w obrębie obu tych przestrzeni, łącznie z realnym zanikiem różnic między nimi w pewnych obrazach rzeczywistości. Oczywiście było to założenie, ponieważ ostatecznie książka nie spełnia tych nadziei w wystarczającym stopniu, i w wielu miejscach buja sobie w nieco innych rejonach. To jej mankament — niezbyt wyraziście zaspokaja wspomniane założenia, które można odnaleźć już w samym tytule. Samo pojęcie „polityczne” jest w przypadku tej książki rozumiane na bardzo ogólnym poziomie (jako warunki zewnętrzne, na które nie mamy wpływu, a które mają lub mogą mieć wpływ na nas) i chyba niewiele ma wspólnego z „politycznym” w znaczeniu przypisywanym np. przez niektórych myślicieli lewicowych — jako miejsce styku dwóch heterogenicznych procesów (rządzenie, równość), że wspomnieć o wersji Ranciere’a. W Wierszach po/lity/tyli/cznych chodzi raczej o coś bliższego porządkowi percepcyjnemu — to, co postrzegamy/odczuwamy jako własne oraz to, co „postrzega” nas (np. jako warunki rzeczywistości). A tematem byłyby tu nasze pomyłki i przekłamania powstające podczas próby oceny: co jest co i skąd jest. No i jeszcze — zapomniałbym prawie na śmierć! — język, który jest motorem, ale i powiernikiem, tych identyfikacyjnych porażek. To chyba tak z grubsza.

TG: Pytanie od czapy: skąd tyle techno w pańskich wierszach? I zaraz pytanie drugie: czy Busca Invisibles to dobra płyta? [śmiech]

CD: W połowie lat dziewięćdziesiątych słuchałem wyłącznie techno [śmiech i odrobina powagi]. Była to jakaś tam odpowiedź na pytanie płynące z samego środka mojego aparatu odsłuchowo-czującego: ileż można tego rocka, ileż można tego free jazzu, i co robić, kiedy Napalm Death już nie cieszy, Xenakis napisał najlepsze swoje rzeczy jakiś czas temu, Ives ostateczną siłą rzeczy nadal nie pisze kwartetów smyczkowych, a Art Ensemble Of Chicago chyba zaczyna kręcić się wokół własnej historii. Co więcej — dźwięk gitary nagle wydał mi się po prostu głupi! Pewnego dnia, gdy wynosiłem śmieci, usłyszałem z jakiegoś okna na blokowisku osiedla Zaspa intrygujące dźwięki. Jak się potem dowiedziałem, był to krystalicznie czysty minimal. Wyszedł mi jakby na ratunek. Wkrótce dotarłem do dystrybucji tego stafu. Wczesny Jeff Mills zadziałał z siłą antybiotyku nowej generacji („Phase 4” to monument i definicja gatunku). Mills i jego koledzy oczyścili moją krew, udrożnili połączenia synaptyczne, zrobili przegląd trąbki Eustachiusza i znów Napalm Death zaczął cieszyć, Xenakis nabrał kolorów, a między nutami drugiego kwartetu smyczkowego Ivesa pojawił się zarys nie istniejącego ale możliwego do wyobrażenia trzeciego kwartetu. Do dzisiaj wszyscy czują się w moich uszach znakomicie i czasem rozmawiają o przyszłości. A do poezji, jak wiadomo, przenika wszystko. Także techno (no, może techno „z tamtych lat”).
Na pytanie drugie odpowiadam stanowczo: Busca Invisibles jest bardzo dobrą płytą, chociaż bez zastrzeżeń oceniam pierwszą część krążka. Lecz Cristian Vogel to dla mnie przede wszystkim Body mapping oraz następna płyta pod niezrównanym tytułem All music has come to an end. Proponuję eksperyment: puszczamy to pierwszemu z brzegu poecie i pytamy: Dokąd dotarła muzyka? Obstawiam, że padnie tytuł płyty.

Rafał Wawrzyńczyk: Słuchaj, a co Cię bierze bardziej w drugim kwartecie, ta imitacja sporu (politycznego?) w początkowych częściach, czy ta metafizyka — ale taka amerykańska metafizyka, emersonowska, świecka — w ostatniej części? Kiedy oni niby po tej dyspucie wychodzą na góry i widzą gwiazdy, płynie mróz z kosmosu prosto na nagiego Ducha. To jest może nawet trochę podchwytliwe pytanie, a raczej szersze, niż na to wygląda, bo spodziewam się, że mógłbyś tu ujawnić jakieś swoje skłonności estetyczne, jakieś wartościowania, które przykładasz i do innych sztuk. Jesteś podatny na jakiś klimat w tym rodzaju, jakiś rodzaj wiewu nieznanego, Wszystkiego, czy jak to nazwać? I skąd by to dobiegało, jeśli już. Ja wyczuwam, że atrakcyjne dla Twojej wyobraźni są figury „języka”, że Twoje wycieczki idą w tamtą stronę, chodzi o tamte widoki.

CD: W przypadku drugiego kwartetu smyczkowego Ivesa trudno mi o tym mówić, ponieważ utwór ten usłyszałem dawno temu, jeszcze z taśmy, bez żadnych opisów i historii towarzyszących. To było zderzenie z czystą materią dźwiękową, poza wszelką referencyjnością, „pocałunek w ucho” (a nie np. w czoło). Opis poszczególnych części utworu przeczytałem wiele lat później, ale nie miał on dla mnie już większego znaczenia. Pierwsze ekstatyczne odsłuchy wytworzyły moją własną wizję utworu, pozbawioną literackiej linearności, wizję trudną do przełożenia na jakąś historię czy dramaty narracyjne. Przypominam sobie, że Beckett, nagabywany swego czasu o wzory, według których szyje swoje utwory (czy o wzór jakiegoś konkretnego utworu, nie pamiętam) — o to, czy jest konieczna ich znajomość — odpowiedział mniej więcej, że wzory potrzebne są jedynie po to, by nadać utworowi odpowiednią formę i wyraz, ponieważ to z tymi ostatnimi styka i boryka się odbiorca, a nie z samym wzorem. I takie ujęcie jest mi bliskie. W przypadku takiego na przykład Messiaena nie są mi potrzebne wszystkie te jego religijne umocowania, żeby czerpać z jego muzyki niewysłowioną — właśnie — wręcz przyjemność. Przepraszam Panie Olivierze, ale kocham Pana muzykę bez tytułów. Albo to: „The Unanswered Question” Ivesa. Pierwsze dźwięki trąbki unoszącej się nad orkiestrowym pasażem wyciskają łzy, pozostawiając mnie w obliczu nierozumnej bezradności, która działa jednak wznosząco, i przez dłuższy czas trudno się pozbierać, jakby straciło się nagle całą orientację, przy czym pozostało poczucie niewytłumaczalnego bezpieczeństwa. Czy taki odbiór może gwarantować historia naszkicowana przez samego Ivesa — o druidach, którzy wiedzą, widzą i nie słyszą, o „odwiecznym pytaniu istnienia”, które wznosi się nad ziemią i o hałasie ludzkich odpowiedzi, które walczą ze sobą, itd.? Obstawiam, że niezupełnie. Ja w tym przypadku wolę wystawić się na ów [śmiech, ale niepozorny] „wiew nieznanego”, jak to określiłeś.
Ale nie chciałbym, żeby te wynurzenia miały jakiś kategoryczny wyraz. W przypadku niektórych kompozytorów, być może tych zorientowanych bardziej intelektualnie, wiedza o warunkach wstępnych utworu jednak daje coś dodatkowego, czego nie sposób przecenić. Dajmy na to, „Hoketus” Louisa Andriessena jest zupełnie inną przygodą odsłuchową, jeśli będziemy wiedzieć, na czym polegała średniowieczna forma hoketus i jak Andriessen korzysta z niej (mając pewną polityczną, a może tylko socjalną ideę), ustawiając naprzeciw siebie dwie grupy muzyków, które muszą „wbijać się” w pauzy przeciwnika tymi samymi nutami i przy okazji nie potłuc się, nie zejść z draniem w jedno. Więc, kończąc ten przydługi wywód i powracając jednocześnie do ostatniej części Twojego pytania (tej z językiem), wypada powiedzieć, że nie ma rady — pomoc może iść od strony języka, ale cios w plecy też jest możliwy. Ja ostatnio więcej myślę o tych ciosach. Pojawienie się języka musiało być dla człowieka nie byle ciosem. Rana na plecach już dawno się zagoiła. Tylko czemu delikwent wciąż kaszle krwią? Chciałem przez to powiedzieć, że tak naprawdę język [szloch i obnażenie] jest dla mnie jedynie smętną koniecznością. Jakimś wyrokiem. Z którym oczywiście godzę się karnie, głównie po to, żeby nie szczekać. Zupełnie jak wszyscy.

TG: Pamiętam — dość mgliście — pewien esej (recenzję?), który znalazłem w „Odrze”, i w którym pisał pan ciepło o twórczości (książce? jeśli tak, to obstawiam No i tak (a nie! to był Pył/Łyp)) Miłosza Biedrzyckiego. To było jakiś czas temu i pamiętam, że musowało wtedy we mnie silnie przeświadczenie, że „prawdziwa” poezja to rylec przyłożony do baraniej skóry świata i żłobiący w niej gnostyczne znaki (pewnie mocy) [śmiech]. Krótko mówiąc, podobały mi się wyraziste gesty np. Świetlickiego, a rozpylający styl MLB miałem za jakąś uporczywą nieporadność mżawki. Jednak jedna rzecz zwróciła moją uwagę w tej recenzji i uderzyła mnie mocno, był to obraz źrenicy, w której niedostrzegalnie ogniskuje się ciało wiersza, w postaci linijki tekstu płynącej wstecz. Było to zastanawiające. Podejrzewam, że ujawnił pan wtedy kawałek w ł a s n e j sztuki montażowej. Czy takie myślenie o wierszu jako aranżacji, za przeproszeniem, dziurek, przez które widać przeciwprądy ukrytych sensów czy „przebiegów”, czy mówiąc bardziej obrazowo, włażące po firanie myszy, jest jakoś panu bliskie?

CD: Musiało mi na czymś bardzo zależeć, skoro machnąłem ten tekst, biorąc pod uwagę fakt, że pisanie o poezji to nie moja ochota, nie moja dziedzina. Szkic z „Odry” nosił tytuł, zdaje się, „Percepcja”, i skupiał się na tym właśnie „percepcyjnym momencie” (określenie mocno niezgrabne, ale trudno), który w Pył/Łyp wydał mi się naczelną zasadą poezjotwórczą, a przynajmniej to najbardziej mnie wtedy w książce Biedrzyckiego zainteresowało. Coś jak ślizganie się między atomami, ruch w mocno poluzowanym obrazie świata, kiedy dzięki owemu rozklekotaniu poszczególne jego elementy dają się łatwiej wyłuskać z niby-podstawowych zasad i złożyć powtórnie już według rozmaitych intuicji, pojawiających się błyskawicznie, i ukazujących wciąż nowe mikroporządki. Myślę, że to mocno afirmacyjna pozycja, ale bez łatwizny i zgubnych oczywistości.
O ile bardzo bliskie jest mi takie właśnie ustawienie głosu/oka, to jednak zawsze — a im dalej, tym bardziej — napotykałem na podstawową trudność artykulacyjną związaną z rodzajem językowej podejrzliwości, którą mam jakoś tam wbudowaną w swój zestaw osobisty. Chodzi o to, że na drodze do uzyskania względnej płynności wyrażania, zawsze doznaję poczucia niedogodności użycia jedynego narzędzia artykulacji poetyckiej, jakim jest język. Nagle pojawia się mrowie przeszkód, pleniących się z fraktalną zaciekłością, semantyczny wąż dostaje drgawek, słowa wyświetlają swoje nie zawsze pożądane historie albo wspominają przeżyte traumy. Oczywiście w tym momencie płynność artykulacji siada i przychodzi skupić się w równej mierze na ziarnistości przekazu. Język objawia się jako ten obcy, odłączony ode mnie stwór, który przyszedł nie wiadomo skąd. I jeszcze mówi, że jest mną. Albo chociaż — ze mną. Nieprawda. Moje poczucie jest właśnie takie — nieprawda. Tyle że prawda jest nieznana.
Jeśli więc pozostać przy tej metaforze „wiersza jako aranżacji dziurek, przez które widać przeciwprądy ukrytych sensów czy »przebiegów«”, to jest jeszcze problem gramatyki i słownika tych sensów oraz gramatyki składowych tych sensów, a także cały ambaras związany z wcześniej wspomnianym poczuciem pewnej nieudokumentowanej obcości języka, na którą nie mam żadnego wpływu. Nieudokumentowaną, ponieważ wydaje mi się, że wszystkie historie naukowe mówią raczej o naszym związku z językiem. Poczucie jego obcości byłoby obsesją, incydentem, ale też może być źródłem… poezji. W końcu w takiej na przykład neurobiologii badanie wszelkich dysfunkcji jest wykorzystywane do uzyskiwania wiedzy na temat funkcjonowania prawidłowych mechanizmów. Jest to dla mnie pewne pocieszenie. [śmiech]

Andrzej (spacja) Szpindler: Kiedy tak wwozisz tu szybkę, przez którą spojrzeć by się chciało na bezosobowy, całościowy kształt, świt, który wysyła się do nas przez zagęszczenie (wreszcie!) substancji języka i w rzeczach jego połączeń do siebie nas odwozi, a wszystko to siedzi jednak utkwione w siedzeniu (ile krzeseł wystawia się obecnie w galeriach!?) i boli to siedzenie, nachodzi mnie freakorodny aforyzm Burroughsa „Language is a virus from outer space” i to, jak podjęła go Laurie Anderson oraz w ogóle cała Laurie Anderson, z naciskiem na bezwzględny wymiar jej wołania („Oł Superman, oł mum and dad!”) oraz cały Burroughs. Już jako dziadek, ze strzelbą na kolanach. I jego (!) bezwzględność (że stał się pisarzem mordując żonę, że gotowy był zamrozić głowę przyjaciela), zapłaćcie mu miliard, a udowodni skąd język mutuje. Chyba, że nie zdąży. Długo przeżywałem Twoją „Ostatnią wyprawę Wilhelma von Humboldta” i teraz, kiedy przywołujesz obsesję obcości jako możliwe źródło poezji, wraca mi ten właśnie Twój wiersz. Moje intuicje prowadzą ostatnio (czy to bramy bram szukamy?) do głupawych ampułek, gdzie obsesją będzie niemożliwość poezji (jako źródło) i bezwzględność połączenia jakie ma znaczenie z… przyszłością. Tak więc pytam, skoro już jestem, ta ostateczność w tym właśnie wierszu („Tęskniłem. / Będąc wreszcie powrozem.”)? Czy on (Humboldt) nie szukał języka jakby coś stracił? Czy jeżeli znaczenie w języku odsyła do przyszłości, znaczeniem w muzyce będzie eter i rzeczy jego cechy przemocnej, eteryczność?

CD: Stary dobry Bill! Czułem, że zaczaił się gdzieś w pobliżu. Nie ma siły, trzeba go było przeżuć. Tyle że cała ta jego obsesja dotyczy języka właśnie jako czegoś zewnętrznego, co jest niemalże bronią, której użyto, by… no, lista Billa jest długa. Język-spisek. U Burroughsa jeden z wielu spisków. Język, narzędzie wojen informacyjnych. I tak dalej. Coś, co spadło na nas nie wiadomo skąd i zrobiło z nas nie wiadomo co/kogo. Ja bardzo szanuję tę wizję, z całym bagażem paranoi, strzelaniem na oślep do cieni spiskowców, z całą niewygodą, jaką niesie świat oglądany udręczonym x-ray-wzrokiem Żywotnego Starca. Tyle że mój „obcy” to jednak ten niewinny (i nierozumny?) robaczek, który wtoczył się w ludzki krwiobieg na drodze wiecznie nieprzytomnej pani ewolucji jak jakiś symbiont, potem zaś całkowicie zszedł się z człowieczkiem, „pokrył” go. Całkowicie wewnętrzny, w sposób doskonały emulujący swoją nierozerwalność z organizmem. Antropomorfizuję, bo trudno oddać pewne uczucia (percepcje zmian umysłowych) posługując się językiem. On ma z tym kłopot. Więc i ja go mam. Podobnie z opisem pochodzenia języka. To tylko opowieści. Znamienne — w XIX wieku Akademia Francuska zakazała przyjmowania do publikacji prac poświęconych tematowi pochodzenia języka, ponieważ powstawało bardzo wiele opowieści na ten temat, natomiast trudno było przyłożyć do tego naukowe narzędzia. Dzisiaj też można trochę w tym pobuszować, chociaż nie jest to takie znowu bez znaczenia; te nowe historie.
Bardzo się cieszę, że przywołałeś ten wiersz i jego końcówkę. Zawsze go lubiłem, chociaż traktowałem jak takiego lepiej ubranego kolegę, w którego towarzystwie czuję się trochę nie na miejscu. Nie pamiętam ani okoliczności powstania wiersza, ani jego„otoczenia”. Pamiętam tylko, że na końcu, kiedy był już napisany, cała moja uwaga skoncentrowała się na tym jednym słowie w ostatnim wersie — na „wreszcie”. No bo jak to jest, że „będąc wreszcie powrozem”, jednak „tęskniłem”? Przecież to „wreszcie” akcentuje jakąś perspektywę spełnienia. Więc skąd — z kolei — to „tęskniłem”? Mimo to owo „wreszcie” wydawało mi się niezbędne. I błyszczało jak najważniejszy element wiersza. Wcześniej jednak leci on tak: „Przyszłość przypominała / kawałek dobrze natłuszczonej skóry, / tworzywo do wyrobu rzemienia.”. Więc cała historia mogłaby wyglądać w ten sposób, że: stając się powrozem, czyli częścią przyszłości rozumianej (chcianej) jako coś w miarę porządnego, mocnego, podmiot odczuwa coś w rodzaju spełnienia, a jednocześnie zdaje sobie sprawę, że właśnie coś uległo nieodwracalnej zmianie — coś, za czym w tej samej chwili już tęskni. No i dalej, już bardziej luźno — znajdując oparcie w języku, za czym można tęsknić? Za tak naprawdę nigdy nie istniejącym stanem (jedynie gorączkowo wyobrażanym), kiedy go… nie było? Kiedy nie wiadomo jak to jest? Być może. Jest w tym jakaś kusząca gra niemożliwości. I od razu takie bęc — świat, w którym muzyka znalazła odpowiednie ciała, zasiedliła je, napełniając własną gramatyką. Kosmos, girlandy, ekonomia harmonii, powietrza, artykulacji! Inflacja agogiki! Herman Poole Blount vel Sun Ra na pewno coś o tym wiedział…

TG: Space is the place. [myśli] Eksperymentował pan z psychodelikami?

CD: Kiedyś, czasem, wieczorkami, w ograniczonym zakresie… W każdym razie z Timothy Leary’m raczej bym nie pogadał. LSD 25 nigdy mi nie dowieźli. Nigdy. Ale Stanisław Lem kiedyś w celach niemal naukowych zażył ten koncentrat i powiedział, że jakoś tak niespecjalnie… Jeśli więc Stanisław Lem był niezadowolony, to ja nie będę już tego weryfikował [szeroki uśmiech]. Wystarczy mi ta dawna bieda z grzybkami psylocybkami i holenderskim kwasem. Było, minęło. Lecz stany pokrewne psychodelicznym daje się czasem uzyskać, dobierając odpowiednie transmisje dźwiękowe. Mnie to wystarcza. Pisząc swego czasu Caligari Express, katowałem się płytą Kapital Laibacha i to zdawało (psychodeliczny) egzamin. Przypomniałem sobie jednak, że był taki gość, Terence McKenna, który próbował udowodnić, iż substancje psychoaktywne miały znaczący wpływ na ewolucję człowieka. Że pomogły rozwinąć w hominidzie to i owo, i wiele z obecnego „człowieczeństwa” bierze się z tamtych pradawnych doświadczeń. Bóg z bucha! No nie wiem. Ale opowieść ładna. Może wziąłbym w czymś takim udział, lecz niestety — to się dopiero nazywa: przyjść na świat za późno!

RW: Skoro już mowa o wspomaganiu, to przypomina mi się nasza niedawna rozmowa o Neo Rauchu, kiedy przyznałeś, że byłeś na tyle zainspirowany jego wczesnymi obrazami, że chciałeś napisać „pod niego” kilka — czy może cykl — małych próz. Chodziło o rzeczy utrzymane „w tonie” Raucha, czy raczej będące próbą przeniesienia mechaniki tego malarstwa w zdania. Jak często stosujesz tego rodzaju „podpórki” w pisaniu? (Zgrabniej powiedzieć o tym „modele” i tak to sobie na własny użytek nazywam; „modelem” dla wiersza może być np. jakiś utwór muzyczny, pomysł konstrukcyjny, czy właśnie obraz itp.) „Zwrotki”, których fragmenty prezentowaliśmy¹ również oparte są na konsekwentnie prowadzonym pomyśle.

CD: Obrazy Neo Raucha to szczególnie wdzięczne medium. Zazwyczaj przedstawiają nam skutek jakiegoś zdarzenia w momencie, kiedy nie mamy już dostępu do logiki jego przyczyn. Jesteśmy poruszeni niezwykłym skutkiem, próbując dociec, co się właściwie stało, skąd biegnie sygnał? W dodatku Rauch umieszcza w swoich pracach zarówno elementy realistyczne (postaci zajęte wytwarzaniem, naprawą jakichś przedmiotów), jak i fantastyczne, groteskowe, pobrane z innego porządku, co sprawia, że jesteśmy w równym stopniu zadomowieni w tym świecie, co z niego wyobcowani. Wydawało mi się kiedyś, że na kanwie zauroczenia tymi obrazami, korzystając z ich niemal „naturalnych” warunków (niedopowiedzenie, brak początku, przeczucie katastrofy), uda mi się stworzyć jakiś literacki równoważnik. Ale mi nie wyszło. Trudno powiedzieć, gdzie tkwił błąd, może jednak takie dość wierne powtarzanie malarskich konceptów nie służy prozie? Może błąd tkwił w samej realizacji, nie wiem. Niewykluczone, że kiedyś zrobię drugie podejście, z innymi dźwigniami.
Ale to proza. W poezji sprawa tych „podpórek” jest jednak trochę niejasna. Wydaje mi się, że do niedawna raczej ich nie stosowałem, poza kilkoma incydentami. Częściej rolę owej „podpórki” grały różne katalizatory. Kiedyś nierzadko były to szczególnego rodzaju polemiki z wierszami/ideami innych poetów. Tyle że w rezultacie powstawał tekst nie mający natury polemicznej — po prostu sam szybko uzyskiwał autonomię. Tak było np. z ostatnim wierszem z ekwipunków — impulsem był pewien tekst Jacka Podsiadły. Lecz najczęściej motywacje są proste jak krzesło Bauhaus — instynktowne reakcje na różnorakie transmisje rzeczywistości (czasem instynkt „zwierzęcy”, czasem „społeczny”, czasem jakiś inny) plus kalkulacje językowe, zwykle pokrętne, rzecz jasna. Z dzisiejszej perspektywy widzę jednak, że brak jakiegoś choć ogólnego „podpórkowego” tła chyba nie wyszedł na dobre np. Wierszom po/lity/tyli/cznym. Książka posiadała żelazny temat, lecz same wiersze stanowiły mgławicę, z akcentami nielicznych, jaśniej świecących gwiazd, które z trudem układały się w rysunek gwiazdozbioru.
Dopiero teraz „Zwrotki”. Trochę niezręcznie mi o nich teraz mówić, będzie to myśl nieco wyprzedzająca. Wciąż jestem na etapie zbierania materiałów, a to, co dotychczas powstało ma w większości przypadków charakter szkiców, przymiarek. Ale tak, „Zwrotki” posiadają swoją „podpórkę”, wszystkie zwrotki bez wyjątku jej podlegają, los dezerterów jest przesądzony (jasno wytyczony cel, skupione twarze, milczący/wymowny sztandar). Skoro, jak wspomniałem wcześniej, trapi mnie owo nieszczęsne, niedorzeczne, czasem nieco komiczne poczucie rozłączności języka od postaci ludzika, od kształtu człowieczego, to należało jakoś się do tego faktu odnieść, a ekonomicznie rzecz ujmując — wykorzystać. Założenie jest takie: niemożliwy dialog między mówiącym i narzędziem mowy. Cóż prostszego! [śmiech brzmiący dość sztucznie] To trochę jak walka z koalicją wiatraków i Don Kichota. Ten „podpórkowy” diagram wymusza określony tryb postępowania, trzeba poddać się logice dialogu, który na początku oparty jest na wyłożeniu wzajemnych oskarżeń, stosowane są nieładne chwyty itd. Potem kolejne fazy, ale to dopiero wyjdzie. Problemy nie dają się rozwiązać, więc piętrzą się, zasłaniają wzajemnie. No i nikt nie gada długo — zwrotki krótkie, najlepiej dotkliwe. Muszę powiedzieć, że o ile sam temat budzi we mnie lęk i wywołuje przeczucie oczywistej klęski, o tyle sama „podpórka” ma właściwości kojące i być może to za jej sprawą cały ten ambaras jest/będzie względnie znośny i możliwy. Drugą częścią „Zwrotek” będą „Wzorki”, jeszcze bardziej „podpórkowe”. Nigdy nie stosowałem tzw. foremek, nawet sonet nigdy mi się nie wydarzył, ale teraz chyba coś w tej materii się zmienia. Nadal nie rajcują mnie formy stałe, lecz potrzeba wydania się na żer jakichś arbitralnych zasad nagle wydała mi się dorzeczna jako swoista puenta tych dialogowych „Zwrotek”. Jako, no nie wiem, przemoc dokonana na języku? jako rechot samego języka? jako wymuszony pocałunek jednego i drugiego? Kierunek jeszcze niejasny, bo mam za sobą dopiero pierwsze próby z algorytmem, który nazwałem „rewersorem” i który zdaje się działać, ale to jeszcze za mało, żeby coś wiążącego o tym powiedzieć.

RW: Wspomniałeś Podsiadłę, Twoja pierwsza książka, wokół której tu ciągle krążymy, ukazała się nakładem Fundacji „brulionu”. Czy czujesz się w jakiś sposób związany z „brulionem”, widzisz się jako jakąś część tamtej historii — bo to przecież cała historia?… Z drugiej strony, zerknąłem na datę ukazania się ekwipunków i jest to rok 1999, a więc 10 lat temu, w sumie nie tak dawno! A jednak dla mnie i, myślę, dla sporej części mojego pokolenia [zdziwienie w związku z pierwszym w życiu użyciem tego terminu] te sprawy owiane są już mgłą nieco jak z Jana Długosza. Jak to było w Twoim przypadku?

CD: Mgławica. O poczuciu związku trudno cokolwiek powiedzieć, choć z pewnością miałem jakieś poczucie, że przynajmniej przylegam. Tylko że wpadłem w to jak śliwka w istniejący już kompot wieloowocowy. W 92-gim jestem w księgarni z kolegą, studentem fizyki teoretycznej, chodzimy między regałami i on nagle mówi: — O, brulion. — Co? — pytam. A on: — No, brulion, takie pismo literackie. A ja nie wiedziałem, co to jest. Zrobiło mi się głupio, bo tu kolega z wydziału fizyki teoretycznej wie, a ja, niby jakoś tam literaturą zainteresowany, nie wiem. To był pierwszy numer „brulionu”, który wyszedł w pierwszym obiegu (bo drugiego już nie było). Kupiłem egzemplarz, trochę z tego wstydu, a trochę z ciekawości, bo jak spojrzałem na zawartość, uderzyła mnie jakaś niezwykła, efektywna niezborność zawartości. Był tam na przykład wiersz Zagajewskiego z tym biednym Vermeerem w tle, a obok „Hollywood” Celine’a. To robiło wrażenie, bo nagle okazało się, że tak biegunowo różne sfery mogą obok siebie tkwić i działać. Jak na ulicy czy w ziemskiej atmosferze. No i podziękowałem koledze z wydziału fizyki teoretycznej, że taki zorientowany jest właściwie we wszystkim, i że wspomógł mnie na drodze poznania. Potem własne zapiski zacząłem do bL posyłać, jako do miejsca odpowiedniego. Takie miałem poczucie, że jest to miejsce dla mnie stosowne. I niektóre kawałki zaczęły tam wychodzić. A jako że byłem chłopakiem z Trójmiasta, skąd wszędzie daleko (jak ten Tadeusz Dąbrowski to znosi, przecież on teraz musi być ciągle w ruchu! Przepraszam, tak mi przyszło do głowy…), właściwie wszystko rozgrywało się drogą pocztową, więc mojego uczestnictwa w brulionowatości, w działalności jakiejkolwiek, nie było żadnego. Dopiero w 96-tym odbyła się duża impreza, dwudniowa. Pierwszy dzień chyba w Ponurzycy, dla wszystkich partycypujących twórczo w brulionowej substancji. Drugi dzień to już impreza otwarta w kinie „Tęcza”. Nie zdążyłem na Ponurzycę, chociaż tam odbyły się rzeczy zasadnicze, to znaczy walka/dyskusja o kształt przyszłych brulionowych działań. Kiedy wylądowałem w „Tęczy”, miałem wrażenie jakiejś schyłkowości, klimat poróżnienia był wyczuwalny. Ale, szczerze mówiąc, nie orientowałem się w tym i nie próbowałem nawet w to wnikać. Tuż przedtem ukazał się 28 numer pisma z prezentacją moich wierszy, o której Jarosław Klejnocki napisał, że była niekonieczna i on nie widzi powodu, żeby w takie tam coś angażować autorytet Mariana Stali. Mnie też zdziwiło zaangażowanie pana Stali. W związku z tą prezentacją otrzymałem też sygnał, że będę miał w bL książkę, była przewidziana chyba na przełom 96/97 albo na 97. Potem to już tylko upływ czasu i moja przewlekła dezynwoltura, bo książka się nie ukazywała, a ja nie dowiadywałem się, nie upominałem, siedziałem cicho, jakby to nie moja sprawa była. Wreszcie, kiedy w 99-tym wyszedł chyba ostatni numer „brulionu”, który był już całkiem innym pismem, dotarło do mnie, że wszyscy już debiutowali, tylko nie ja [śmiech]. A świat mówił: człowiek bez tomiku jest jakiś niepoważny, niedokończony, niewidzialny albo wręcz kostnieje za burtą! I wbrew przykazaniu zawartemu z piosence pt. „Ambicja” zespołu Deadlock, postanowiłem być ambitny i zawalczyć o swoje. Napisałem do Roberta Tekielego kartkę pocztową z zapytaniem, czy w tej jakże nowej sytuacji sprawa jest jeszcze aktualna, bo może ja z tymi wierszykami mógłbym sobie pójść gdzie indziej, może przestałem przylegać. I wtedy nastąpiło jakieś przebudzenie, działania wydawnicze zostały wszczęte i książka jakiś czas potem wyszła. Tylko że fizycznie w roku 2000, ponieważ rok 1999 w stopce musiał widnieć pewnie z powodów natury funduszowo-finansowej. No cóż, za sprawą mamiąco-pucujących właściwości pamięci mogę powiedzieć — piękne czasy! W długim, nieprzerwanym szeregu pięknych czasów… [niby śmiech, ale taki słabszy]

PJ: Muszę powiedzieć, że właśnie czytam twoją „Teorię ruchu”² i chcąc cię zapytać o jeszcze jedną muzę, film, czuję onieśmielenie, że mogłoby nie o to chodzić w naszej rozmowie [śmiech, a co?].
Czy kwestia języka w kinie cię jakoś interesuje? Czy również oglądając film realizujesz swoje dociekania językowe?
I jeszcze wracając do „Teorii ruchu” chciałbym zapytać o twój stosunek do surrealizmu. Bo czy scjentystycznie usposobionemu ja-bohaterowi opowiadania nie jest — wg ciebie — blisko plackom buñuelowskim? Są tam np. jego trzy wzmianki o telewizorze. Pierwsza, że jest włączony  c  a  ł  y    d  z  i  e  ń, druga, że jest wyłączony i ostatnia, że telewizor jest  w  c  i  ą  ż  nieczynny…

CD: Bohater-narrator „Teorii ruchu” jest kłamczuchem. Stąd jego kłopoty z określeniem nawet pozycji telewizora na osi czasu. W niejawnej klasyfikacji Hermana van der Litermanna istnieje bohater wszystkowiedzący, niewiele wiedzący i bohater parający się kłamstwem. Tutaj mamy do czynienia z tym ostatnim. W dodatku, jak zauważył wokalista zespołu Paprika Korps w songu pt. „Kłamca” — „Kłamca powinien mieć dobrą pamięć”. Narrator „Teorii ruchu” ma pamięć dość przeciętną. Stąd niektóre surrealistyczne efekty. Lecz bohater mimo wszystko stara się — w tej jednak kryminalnej historii — referować sprawy metodycznie, quasi-naukowo. Myślę, że duch Buñuela w takich „nieczystych” historiach wychodzi jak szydło z worka. Cenię sobie taki przyziemny surrealizm, że bierzesz do ręki śrubkę i nagle przypominasz sobie, że coś takiego miała na palcu Olivia Newton-John (na wskroś surrealistyczne nazwisko) — i co teraz będzie?! Albo surrealizm biograficzny. Oto postać pirata-dżentelmena Jeana Lafitte. Uznawany za wielkodusznego kupca, dżentelmena, człowieka światowego, pełnego uroku, jegomość ów para się handlem niewolnikami, bronią, piractwem, po czym bierze udział w wojnie amerykańsko-angielskiej, od prezydenta Stanów Zjednoczonych otrzymuje wyrazy uznania za odwagę i wierność, a w późniejszym czasie osiada w Europie i ponoć finansuje wydanie pierwszych dzieł Karola Marksa. Słowem — pies drapał Salvadora Dali z jego plakatową psychoanalizą, proklamacją państwa snu, czy urzędnicze praktyki różnych Bretonów. Powierzchnia mówi więcej.
A z tą kwestią języka w kinie czuję się po prostu bezradnie. Postrzał w kolano, stoję. Nie wiem. Jedyne, co mi przychodzi w tej chwili do głowy, to niektóre filmy Godarda, gdzie często padają jakieś wzięte z dupy sentencje i epigramy, które momentalnie odrywają się od obrazu i wtedy wiadomo — tu obraz, a tu mowa. W standardzie filmowym jest użytkowość, służba — że niby dialogi soczyste albo głos z offu z mozołem budujący retrospektywny kontrapunkt. Wszystko przylega do siebie i osobność zanika.

PJ: Skoro padło nazwisko Marksa: jesteś domatorem, czy może takim typem przestrzennym? To znaczy — już pal sześć literaturę z jej zadaniami i zadaniami — skłaniasz się raczej do odkurzania rzeczy świata czy raczej do przestawiania rzeczy świata?

CD: Jeśli pozostać przy tym słowie na „d”, to chyba domatorem-pirotechnikiem, botanikiem. Taki, co ma bazę, ale co jakiś czasu musi zapuszczać się w teren. Wysadzić, zerwać, zasuszyć. No, żarty, żarciki. Nie wiem czy dobrze rozumiem tutaj termin „odkurzanie”, bo to może znaczyć równie dobrze: oczyścić, wypucować, jak i: zassać do środka, pobrać na własny użytek. Jeśli odkurzanie miałoby być tym pierwszym, jestem zdecydowanie za przedstawianiem rzeczy. Jeśli jednak wzięlibyśmy stronę drugiego znaczenia „odkurzania”, to jest ono znacznie bardziej interesujące. Oderwanie rzeczy od świata i użycie ich do własnych celów. Tak wolę. Z tym, że mimo wszystko potrzeba „przestawiania rzeczy świata” jest nadal w jakiś sposób nie do przezwyciężenia i tak czy owak ma mnie w swoich łapskach. Wraca w różnych przebraniach. Zatem sytuacja nie jest klarowna.

ASz: Wspomniałeś o Ponurzycy. Tak się składa, że w Ponurzycy odbył się mój bieg „na biszkopta”. Czy to znaczy, że brulion umówił romantyczną końcówkę z Komuną Otwock? A czy na przykład z racji geograficznej przesady serca miałeś styczność z Totartem? Yassem? Sfinksem?

CD: Z Komuną Otwock chyba nie, chociaż był to pewnie moment, kiedy rakieta mogła odpalić tak albo inaczej. Miało powstać np. brulion tv. Ale żeby stworzyć kanał telewizyjny, trzeba wejść w inne struktury, to już są poważne inwestycje, trzeba szukać odpowiednich środowisk. No a w tle konwersja religijna naczelnego, przynajmniej jakiś jej początek… To są jednak moje domysły, robione z perspektywy osoby, która nie za bardzo w to wnikała i też nie miała dostępu do szczegółów.
Moja styczność z Totartem była czysto odbiorcza, jako widz-ćwierćbirbant. Nie wiem, czemu tak nieśmiało wyszło… nieśmiałość?… Tylko z Paulusem utrzymywałem potem przez jakiś czas kontakt. Z yassem było chyba podobnie — słuchacz. Pamiętam taki prehistoryczny koncert Miłości w pierwszym składzie, masa ludzi na scenie, i Tymon napisał wielką partyturę, grali coś na kształt słowiańskiej wersji Ascencion Coltrane’a, z tej partytury [jednak śmiech]. Potem kolega wziął sobie ten zapis, nie wiem po co. Raz tylko było bliżej, na pierwszej edycji festiwalu Yass-No w Gdańsku, gdzie występowałem w konkursie muzycznym ze swoim jednoosobowym projekcikiem Rase 2999. Mazzollowi spodobał się jeden kawałek. I tyle. Miło. Zwyciężyło Miasto nie spało, bardzo zasłużenie. Chociaż od yassu byli jak najdalsi.

Tomek Szewczyk: A miałeś może jakieś romanse z kręgami zainteresowanymi science fiction, uczestniczyłeś w tym jakoś? Pytam zupełnie serio, w latach 80/90 to chyba specyficznie prężne zjawisko w Polsce było (fandomy, giełdy), Tobie zdarzyło się publikować wtedy w „Nowej fantastyce”, pamiętam też opowiadanie z takiej antologii „50+” (a to już w ostatnich latach). Wyczuwam, że to jakaś dawna, zaskorupiała (a może nie?) część Twojego rdzenia, istotne kiedyś rzeczy. Takie Caligari Express — upstrzone konceptami bliskimi Ballarda czy dajmy na to, Strugackich. Inna sprawa, że jeśli chodzi akurat o tę powieść, ona jest urzekająco nierówna przez to, zachodzi tam przedziwna interferencja fal, te fantastycznonaukowe wizje wcinają się nagle w i tak już powikłaną materię, przywodzącą na myśl klimatem — o to też chcę zapytać — niektóre amerykańskie pozycje z czarnej serii PiWu. Podsunę Ci taką czwórkę, Barth, Barthelme, Abish, Coover, Ty powiedz, którego kochasz i w razie czego upomnij się o iksa i igreka [śmiech]

TG: 50+ ? Chodzi o lata?

TSz: Oj nie, „PL +50”! Tak się nazywała ta antologia. Mój błąd. Cezary przecież wciąż młody, jeszcze pracy magisterskiej o sobie się chyba nie doczekał…

CD: Nie, nie doczekałem się… nie „doczekuję” chyba… Tak w ogóle — czy istnieje na przykład praca profesorska? Pytam, ponieważ nie wiem, jak to jest w świecie akademickim… Ale wracając do rzeczywistości — science fiction była pierwszą poważną literaturą, którą zacząłem czytać. Przez przypadek. Jeden z moich kolegów miał na tym punkcie fioła, posiadał dość poważny księgozbiór s-f i z upodobaniem podtykał mi co lepsze, jego zdaniem, tytuły, więc nie musiałem mierzyć się z materią pulp, która stanowi chyba zasadniczą część tego gatunku. Nadal traktuję niektóre rzeczy bardzo poważnie; Dick, Ballard-nowelista, Neil Stephenson. W latach 80-tych należałem też do klubu fantastyki. Żeby tam wstąpić, musiałem wnieść jakieś wiano, bo klub dopiero powstawał i założyciele potrzebowali ludzi, którzy coś mają (np. magnetowid, znajomości) albo coś potrafią (np. pisać, koloryzować, itp.). Dobry kolega poradził mi, że skoro w podstawówce napisałem dwa rozdziały powieści o makaku z gumy, to może bym skrobnął opowiadanie s-f i będzie po sprawie. Miałem na to dwa dni. W strasznych bólach napisałem dwa jednostronicowe opowiadanka, które nie miały większego sensu, ale na pewno były s-f. Zostałem przyjęty (czuję, jakbym mówił o członkostwie w gangu motocyklowym The Outlaws).
Wymieniłeś tę złotą czwórkę i rzeczywiście w znacznej mierze jest ona trafiona, ze szczególnym uwzględnieniem środka. Po przygodzie z s-f dość gładko wpadłem w sidła amerykańskiego postmodernizmu, z dużą przyjemnością zresztą. No i była to już inna bajka, bo trzeba sobie otwarcie powiedzieć, że całą s-f charakteryzuje jednak słabe wyczucie konwencji językowych, w ogóle coś takiego jak doznanie językowe jest tam z gruntu obce, postrzegane jako dziwactwo, aberracja, mdły formalizm (zaznaczam, że moje ścisłe obcowanie z s-f skończyło się na przełomie lat 80/90-tych; być może teraz jest inaczej, nie wiem). Natomiast ci Jankesi na literki A, B, C zanurzeni z kolei po szyję w grach z konwencjami, ich moc była odświeżająca. Chyba najbardziej zarażający, tak w pierwszym kontakcie, był Barthelme. Ostatnio zajrzałem do mojego debiutu prozatorskiego pt. „Koncert w Bolonii” (w „Nowej Fantastyce” z 92-go) — bo nie pamiętałem, o czym to było — i ze zdumieniem stwierdziłem, że opowiadanie to jest do bólu barthelmowskie. Myślę, że najefektywniej lekcję Donalda Be odrobił, wyzyskał i przełożył na swoje — a nawet na polskie — Darek Foks. Moja próba była dość epigońska.
Jednak prawdziwą estymą darzę jednookiego Waltera Abisha. To zadziwiające, jakie efekty można uzyskać, stosując suchy, chłodny, „symetryczny”, sztywny styl i jak przy okazji wiele można powiedzieć o… (nie, nie wierzę, chyba tego nie powiem…) człowieku (powiedziałem, ale nadal w to nie wierzę)… Pozwoliłem sobie na ten żart, ponieważ zdaje się panuje przekonanie, iż jedynie weryzm i ewentualnie niektóre odmiany groteski potrafią „naprawdę” mówić o tak zwanym człowieku i tak zwanym świecie. A już na pewno nie takie, za przeproszeniem, laboratorium jak Abish. A jednak. Jego powieść Jakie to niemieckie była w stanie wyrazić więcej o tak zwanym duchu i charakterze niemieckim niż autochtoni grzebiący się w tak zwanych losach. A trzeba zaznaczyć, że pisał to człowiek, który przed stworzeniem powieści nigdy w Niemczech nie był. Wszystko, co napisał, wywiódł z transmisji językowych dotyczących interesującego go tematu. Sądzę, że powinien zaistnieć projekt literacki polegający na wygenerowaniu w każdym kraju powieści pod tytułem „Jakie to (i tutaj: albańskie, greckie, saudyjskie, polskie, itd)”. Abish mógłby koordynować poszczególne edycje, dbając o zachowanie zgodności kolejnych realizacji z jego pisarską metodą, a autorzy poszczególnych części nie pochodziliby z krajów, których dotyczyłaby dana powieść. Całą historię mógłby finansować ONZ i byłyby to ich najlepiej wydane pieniądze od chwili powstania tej organizacji. Cóż, chyba należy napisać w tej sprawie do pana Waltera… A w przypadku naszego kraju wreszcie ustałyby te nie kończące się, dziś już trochę zakamuflowane narzekania, że nie powstała dotąd porządna współczesna powieść o współczesnej Polsce [zasadniczo nie ma już sił na śmiech].
Od pewnego czasu noszę się z zamiarem („noszę się z zamiarem” jest bardzo zabawne, już od dłuższego czasu chciałem gdzieś wtrynić to powiedzenie. Czyżby dowód na istnienie lokalnej purenonsensowności języka? –> noszę się = unieść się za włosy i iść? czy jak?) ponownej lektury opowiadań Abisha i wciąż to odkładam, bowiem towarzyszy mi świadomość, że hipnotyzujący rytm i wyraz tej prozy jest dla mnie na dłuższą metę obezwładniający, w znaczeniu — jestem nasycony, przysiądę sobie, uff.

RW: Wracając na sekundę do Twojej ciekawej uwagi o wyjałowieniu s-f z „nerwu językowego” — wydaje mi się, że honoru gałęzi broni w pewnym stopniu Lem, mam tu na myśli nawet nie tyle jego neologizmy, nazwy tych wszystkich stworów itp., ale pewien romantyczny z ducha patos, przenikający tam niemal wszystko, od opisu startu rakiety, przez dialogi, po koncepty powieści, zmieszany ze sporym wyczuciem, no właśnie, „konwencji językowych”. (Wczesny Lem pisze „rakieta olbrzymiej chyżości”, a nie „prędkości”, i to niezauważalnie wsącza na scenę jakieś verne’owskie mgły; innym razem ujawnia oko sokoła i pisze: „tutka nawet przez rękawice parzyła ręce straszliwym chłodem”, chodzi o „parzyła chłodem” itd.) Zresztą, przypomina mi się teraz, na skrzydełku okładki Wysokiego zamku, autobiografii Lema, ktoś znany… Błoński? napisał „Lem jest stylistą doskonałym”, z czym można nawet chcieć się zgodzić. Piszę o tym, bo widziałem u Ciebie Lema, a chciałem zapytać — nawet jeśli sam Lem nie musi być tu akurat wymieniony — o Twoje inspiracje, jeśli chodzi o literaturę krajową. Masz jakichś autorów szczególnie dla Ciebie ważnych, takich, w przypadku których wyczuwasz jakieś ciążenie tego, co zrobili, na to, co piszesz? Chodzi mi i o prozę, i o poezję.

CD: No tak, Lema celowo nie tykałem, ponieważ to osobne zjawisko, on zresztą prawie całą anglosaską fantastykę chłoszcze w Fantastyce i futurologii. I ma całkowitą rację. Chyba jakoś tam cierpiał z tego powodu, że musi tkwić w jednej przegródce gatunkowej z gigantyczną ilością, no, wiadomo czego… Dlatego w mojej wypowiedzi o s-f nie chciałem Go mieszać z tą dziedziną. Lem to osobny głaz.
Inspiracje (te świadome) są niemal niewypowiadalne, chociaż z pewnością są, tyle że istnieje ich mnogość i żadna z części składowych nie wybiega przed inną część. Nie mam wyraźnego poczucia, że czyjaś grawitacja jest dla mnie decydująca, nieodparta. Stąd moja ostrożność i lęk przed wykładaniem na talerz konkretów, chociaż należałoby coś jednak o tym powiedzieć, bo próżni nie ma. Na pewno Buczkowski, chociaż dziwnie, bo przenikający raczej w kierunku poezji. Z innych, mam wrażenie, oczywistości, niektóre rzeczy Wirpszy, ale z wielką ostrożnością. Chodzę wokół niego jak w pobliżu olbrzymiej góry gliny, z której nie jestem w stanie ulepić postaci, tylko odrywam jakieś grudki i robię z nich miniaturki golemów. Ze starszych lektur pamiętam wczesne rzeczy Romana Wysogląda (Przekrętka, Za trzy dni Moskwa), był dla mnie kimś i pewnie w swoim czasie miał na mnie wpływ. I — nie żartuję — Kluska, Kefir i Tutejszy Jerzego Broszkiewicza, jedna z najwcześniejszych lektur, która pofałdowała mi wyobraźnię i którą wciąż „mam w głowie”. Z umiejscowieniem inspiracji poetyckich mam wielki problem, bo w różnych momentach migotały różne sylwetki, nie potrafię nawet zrekonstruować tych procesów. Na pewno Biedrzycki, wcześniej już mówiłem czemu. Trudno żebym wypierał się jakichś związków prądotwórczych np. z Sendeckim czy Sosnowskim. Albo z poznanym dość późno, bo dopiero po wydaniu Kalipso, Adamem Wiedemannem. Czy Tadeusz Pióro. Czy wczesny Darek Sośnicki. Ale też cała masa lektur dużo młodszych ode mnie poetów i poetek, który kąsali i kąsają materiał słowny i od których biorę, a co. Np. z efektywną przyjemnością przeczytałem Czerkasowa i to jest solidny bodziec. Zresztą, całe to wyliczanie nie ma chyba większego sensu, zawsze kogoś niechcący pominę (dostać po ryju nie problem). To wszystko jest jakaś promieniująca masa — przepraszam wszystkich za masę, proszę o wyrozumiałość — która działa na nie zawsze uświadomionych przeze mnie zasadach. Jednak jest jeszcze sprawa bardziej wstydliwa, mianowicie inspiracje negatywne, którym — stety-niestety — bardzo często podlegam i które napędzają mnie w nie mniejszym, a często w większym stopniu, niż te pozytywne. Tak mam — dajmy na to — z Dyckim, który oczywiście wielkim poetą jest, ale jego przekaz budzi mój wielki opór, jego poetycki lament jest mi zasadniczo obcy i ta akurat propozycja domaga się mojej reakcji, oczywiście wyrażonej nie wprost, ale pewnie będzie tego ślad, jestem o tym przekonany. Jest też przypadek pośredni, jakiejś fascynacji przyciągająco-sceptycznej, i to jest Baczewski. Od niego też brałem i biorę, ale w ten dwuznaczny sposób, który słowo inspiracja każe otaczać wielokrotnym cudzysłowem. I z pewnością nie powiedziałem tutaj wszystkiego, co należałoby, żebym powiedział, ale to też kwestia skupienia, w tej chwili już kiepskiego.

ASz: Zdeptałeś kiedyś ślimaka?

CD: Tak, ale go przeprosiłem. Zaskoczył mnie — był czarny, bez skorupki.

 
3
Cień pewności kładzie się zawsze
równo pode mną — kontur w kontur –
więc mogę zaprzeczyć wszystkiemu.
Każda twoja nadzieja stęka pod tym
ciężarem, lecz kiedy chcesz ze mną twardo
mięknę do granic powietrza, a twój uścisk
zgniata pustkę — przez co masz wilgotne dłonie.
Spróbuj jeszcze z buta, duch sportu rośnie
jak niedyspozycja ukąszonej Eurydyki.
Na razie, bywaj.

 
5
No widzę: chłopczyk chce pieprzyć.
Chce. Chłopczyk chce pójść, gdzie go
nie widzą. Chłopczyk chce
widzieć więcej niż chce.
Chłopczyk ma chce jak światło
co nie mówi nie. Mówi co chce.
Jest słuchane co chce. Chłopczyk
nie trawi poza chce. Chłopczykowi
chce służy. No widzę: służy.

 
7
Docieram do rozerwanych ust, przechodzę
na drugą stronę, trafiam do niebiańskiego pokoju,
w którym skryci cudzołożnicy modlą równania
dla reszty. Teraz z kolei przechodzę z powrotem
na pierwszą stronę, w powietrze, między ciała,
i pytam bez kojącego związku — dasz radę
bez Boga czy bez gramatyki? Nie, nie rób sobie
kłopotu, nie odpowiadaj przed podwieczorkiem.

mówił sam za siebie. Ale może to rzeczywiście niegłupia myśl. Taki psiak! Będzie mnie ciągać na powietrze, na trawnik przed domem. Gorzej przed pracą. I w zimie. No i nie powyjeżdżam. Cała sztuka, to złowić wzrok barmana.
          Z Izą szybko się uwijamy. Ja wracam od dentysty, ona ma za sobą noc z pięciorgiem szczeniaczków pod jednym dachem.
          – Artur tylko mnie trącał przez sen, a ja mu oddawałam. To jak przy dzieciach, nawet nie wiesz… No i chodziliśmy na zmianę. Dziś już zostały cztery. — Obrzuca mnie jakimś nagle dumnym spojrzeniem.
          Nie mogę się zdecydować. Splatam palce na szklance.
          – To duża odpowiedzialność — dukam. — Poza tym moja alergia…
          Iza wcale jednak nie nalega. Pokazuje mi kilka zdjęć, ale już jakby z rozpędu. Wspomniała o tych zdjęciach wcześniej.
          – Ładne — powtarzam — ładne psiaki.
          W jej krótkim uśmiechu brak tylko tamtego uporu. „A ja i tak wiem lepiej.” Jednak mruży oczy i ściąga usta tak samo.
          – Muszę iść. Artur miał po mnie wyjść.
          Popełniam błąd, kiedy odruchowo wychylam resztkę swojego piwa.
          – Więc też już idziesz?
          Na szczęście zatrzymuje nas Aleksy. Chyba polubił spędzać wieczory w taki półaktywny sposób: kręcąc się koło baru.
          – Wyglądasz jak wieża w Pizie! — mówię mu.
          Iza wybucha śmiechem. Chcę ich przedstawić, gdy sobie uświadamiam, że przecież się znają, przecież to starsza siostra! Ogłusza mnie to jak detonacja. Znają się choćby z wtedy jak wytropiła nas w fabryce. Wyrosła spod ziemi Polonezem.
          Znów mnie Aleksy poklepuje. To wąskie pomieszczenie, zwężone dodatkowo barem i stolikami, sprawia, że wszyscy tu sobie kładą ręce, poklepują się lub obejmują. Przygląda mi się, jakby też coś sobie przypominał, ten mój trudny, całkiem niegroźny humor. Po prostu tak mam. Sam jest dla odmiany Piskliwcem. Jak nas przyłapali, gdy się włamaliśmy na strzelnicę, nie mówił tylko piszczał. Czasem po prostu tak mu się zmienia głos; Piskliwiec.
          Iza znów wybucha śmiechem.
          – Ale jak to? Tak się przecież… Nie!
          To Aleksy przedstawił jej Monikę w ten swój ekstrawagancki sposób. Dziewczyny machają sobie na powitanie, nie robią jednak kroku w swoją stronę. Iza zwraca się do mnie:
          – Idziesz?
          – Ale jak to? — Teraz obrusza się Aleksy. — Już?
          – Jeśli będziesz tu jeszcze trochę, to postaram się wpaść — mówię idąc za Izą z nadzieją, że Artur naprawdę po nią wyszedł.
          Z uśmiechem, którym obrzuca lśniący od deszczu chodnik, już jej bardziej do twarzy.
          – Tak mnie wymęczyły, a teraz znów mnie do nich ciągnie.
          – Mieszkasz tu gdzieś niedaleko?
          – Tak… chociaż nie całkiem… Ale nie musisz się mną przejmować.
          – Kawałek się chętnie przejdę.
          – A ty nie masz kontaktu z Aleksym? — pyta nagle.
          – Nie bardzo.
          Zaczynam liczyć, ile lat się nie widzieliśmy. Od drugiego roku studiów. Wciągają te rachunki. Iza przerywa mi.
          – Artur powinien czekać za tymi światłami. Ciekawe, czy sunia dała się odciągnąć od małych.
          Stoimy na pasach, a po drugiej stronie, po trawniku rzeczywiście chodzi z psem jakiś facet w polarze.
          – W domu mamy psi żłobek. Mówiła ci?
          Jest rumiany i zadowolony. Iza wita się z sunią.
          – Moja mamusia… Mówiłam.
          – I co, skusisz się?
          – Ma alergię — odpowiada za mnie Iza.
          – Alergię na psy? — dziwi się Artur. — A może wejdziesz zobaczyć?
          – Wejdziesz? — powtarza Iza za mężem. — Czy się spieszysz?
          – Na sierść. Mieszkacie gdzieś tu?
          – W tym domu.
          W takim razie wcale się nie spieszę. Sunia ciągnie po schodach. Artur tłumaczy:
          – Tak goni do małych. Cud, że w ogóle dała się oderwać.
          Wchodzimy do mieszkania. W dużym pokoju Iza pochyla się nad kojcem ze szczeniętami. Sunia, która się w nim już usadowiła, leniwie i radośnie pomachuje ogonem. W pokoju jest ktoś jeszcze. Ogląda telewizję z fotela.
          – Proszę, proszę — mówi — kogo ja widzę!
          I jednym uśmiechem zmiata z powierzchni jego kopię sprzed kilku minut.
          Zbliżam się do fotela. Sunia skomli krótko. W telewizorze z wyciszonym głosem pręży się szczupła, opalona laska w kostiumie kąpielowym. W przebitkach kilku chłopaków w bluzach z kapturami próbuje do czegoś przekonać odbiorcę. W towarzystwie czerwonego samochodu sprawiają wrażenie, jakby bardzo chcieli go sprzedać. To dobry wóz. Całuję ją gdzieś w szyję. Obok na taborecie leży paczka po chipsach.
          – Przyszedł obejrzeć pieski — wyjaśnia Iza.
          – Oglądasz teledyski bez głosu? — pytam.
          – Właśnie się zastanawiałam, czy zmienić program, czy włączyć głos — mówi — kiedy nagle przyszedłeś.
          Chwilę patrzymy na ekran.
          – Właściwie to bez głosu lepiej widać — stwierdzam.
          – Już chyba długo tak się zastanawiasz… — stwierdza Iza.
          – Też odniosłem takie wrażenie — wtrąca Artur wchodząc do pokoju. — Zaproponowałaś mu herbaty?
          Iza wzrusza ramionami.
          – I co porabiasz? — Pyta mnie i od razu ponagla — mów!
          – Przyszedł zobaczyć pieski — powtarza Iza.
          Mówię, że wracam od dentysty, zastanawiałem się nad pieskiem, i że — co za przypadek! — spotkałem w Plastusiu Aleksego.
          – Który ząb? — indaguje mnie. — Pokaż!
          – Szóstka — Szczerzę się.
          – Prawa? Górna? Nic nie widać.
          – Trochę widać. Ale to szóstka. Daleki ząb.
          – Daleki ząb! — Parodiuje mnie cedząc słowa. — Byłby świetny nick.
Wstaje i ogłasza:
          – Wychodzę.
          – Świetny pomysł — zauważa Iza.
          – Jeden z najlepszych od tygodni — dodaje Artur. — Idziesz tak?
          – A czy ja bardzo źle wyglądam?
          – Wyglądasz bardzo dobrze. — Potulnieje Artur. — Olśniewająco.
          I nagle puszcza jej oko.
          Stoimy już w przedpokoju, kiedy Iza zwraca się do mnie:
          – A wiesz, urodziły nam się szczeniaczki, spanielki… Może chcesz zobaczyć?
          Na szczęście jej siostra włącza się tonem nie cierpiącym zwłoki.
          – Mam nadzieję, że masz papierosy?
          – Rzuciłem — mówię. — Ale kupimy.
          Powietrze po deszczu działa orzeźwiająco. Rozmawiamy o starych czasach, o naszej ucieczce do fabryki. Używamy tego sformułowania, choć w gruncie rzeczy nie była to żadna ucieczka, tylko rodzaj nietypowego biwaku. Teren był ogrodzony wysokim murem i rosły na nim drzewa. Zbieraliśmy z Aleksym drewno, żeby nim nocami palić na piętrze, w dawnym biurze bez okien, a ona leżała plackiem na papie jakiegoś pawilonu. Opalała się.
          Kiedy w trakcie mycia przy hydrancie była jej kolej, odwracaliśmy się plecami. Aleksy lubił wtedy powtarzać — cipka, taka cipka, rozumiesz… Kwitowała, to stwierdzeniem, że jest nienormalny, a któregoś razu wypaliła:
          – Bądź tak miły i zejdź z mojej cipki.
          Stało się to naszym powiedzonkiem.
          Mówię, że chyba zawiodłem jej siostrę nie decydując się na pieska.
          – Nie decydując, że tak — pyta — czy decydując, że nie?
          – To drugie.
          – To chyba już, jak mnie zobaczyłeś.
          – Bądź tak miła i zejdź się od mojej cipki.
          A jednak nie brzmi to dobrze, wypowiedziane za wcześnie i w okrojonym gronie. Nie śmieje się. Przymyka tylko oczy chcąc jakby przeczekać, aż nad tym przejdziemy do porządku. Mówię, żeby to zatrzeć, o moich trudnościach w znalezieniu wspólnego języka z dentystką, uroczą, młodą dentystką. Tylko wzdycha:
          – Jezus, ale ty smucisz!
          Jest w tym nutka uznania.
          – Doczekałem się — ciągnę swoje — młodszej od siebie dentystki.
          – I dobrze ci, dziadu. Ja — mam.
          – Co masz?
          – Mam. Od „mama”.
          – Ale twoja siostra chyba nie ma dzieci?
          – Moja siostra ma wnuczęta.
          Potrzebuję chwili, żeby zrozumieć, co ma na myśli.
          – Po suni?
          Znów ten uśmiech.
          – Sunia…
          Aleksy dostrzega mnie jeszcze na zewnątrz, jakby mnie wypatrywał.
          On rzeczywiście mnie wypatrywał — mogę już stwierdzić na pewno — kiedy tłoczymy się przy barze.
          Ich powitanie obywa się bez wykrzykników. Właściwie byłoby to do nich niepodobne.
          – Jak ty się w ogóle nazywasz? — pyta Aleksy.
          – Weronika, ty dziadu!
          Siadamy przy stoliku.
          – A to jest Monika — mówi Aleksy.
          – Tylko Monika? — pyta Monika?
Wysuwa do Weroniki rękę przez stół.
          – Monika, moja była — dopowiada regułkę Aleksy.
          – Zaraz zacznie piszczeć — trącam Weronikę, ale ona nie słysząc tej uwagi pyta naiwnie:
          – Ale dlaczego tak?
          Puszcza jej dłoń.
          – Pewnie dlatego, że ja JESTEM jego byłą.
          – Smutne.
          – A ty?
          Przedstawia się.
          – Ach! — Monika jest zaskoczona.
          – Papierosa — żąda Weronika. — I piwo. Ale czekaj! — Zatrzymuje mnie, bo się już poderwałem. — Nie chcę, żebyś mi stawiał, tylko żebyś mi przyniósł.
          Wyciąga z kieszeni parę bardzo zmiętych banknotów na stół i znów w niej nurkuje. Dzwonią monety.
          Tym razem barman od razu mnie zauważa. Jakbym się w międzyczasie przedzierzgnął w starego bywalca. Kiedy wracam z fajkami, piwami i resztą dla Weroniki, brakuje mi tylko trzeciej ręki. Aleksy pyta:
          – Ma jeszcze tego Poloneza?
          – Nie wiem — mówi Weronika — mam nadzieję, że nie.
          Coś wyjaśnia Monice przechylając się przez stół. Nie słyszę wyraźnie. Chodzi z grubsza o to, że starsza siostra przyjechała po nią, wsadziła ją do Poloneza i zabrała do domu.
          – A myśmy — mówię do Aleksego — zrolowali śpiwory i podreptali do domów też.
          – Nie masz czasem wrażenia, że jeszcze na drodze czuć było spalinami?
          – O, kurwa! — Zaciągam się papierosem. — Dokładnie.
          Śmieją się ze mnie nie wiadomo dlaczego. Tylko Monika się nie śmieje.
          – Pójdę już — mówi.
          – Nie — Weronika sprzeciwia się jej raptownie.
          – Chcesz, żeby zabrał mnie stąd Polonez?
Gdy odzyskuje równowagę, jest jakby sama zaskoczona, że się tak znalazła.
          – Monika, strzeliłaś sobie w stopę — rzuca Aleksy i od razu tego żałuje, bo dziewczyna mnie w dłoni kołnierz bluzy.
          – Nieprawda — mówi Weronika. — Monika, jesteś rozbrajająca. Wyjdźmy na moment.
          Wysuwa się zza stolika, cofam nogi.
          – To zostaw, ciepło jest — wyjmuje Monice bluzę z ręki.
          Zostajemy z Aleksym, każdy nad swoim szlugiem i szklanką. I dziwna rzecz, tak jest dobrze. A że te dwie dziewczyny stoją tam na zewnątrz, czy raczej siedzą, bo przecież tam zaraz jest nasza ławka, latarnia, kilka drzew, dalej coś w rodzaju skwerku, stara fontanna, że tam siedzą i może rozmawiają o nas albo przynajmniej o Aleksym (więc i poniekąd o mnie) — to jeszcze lepiej.
          – A ten cały Artur — pyta Aleksy — jaki on jest?
          – Tego się nigdy nie dowiemy.
          – Widzę, że się rozwinąłeś.
          – Dziękuję. Jeszcze po jednym?
          – Koniecznie.
          – To teraz twoja kolej.
          – Jak to? Dopiero co płaciłem.
          – Niewykluczone. Ale potem ja płaciłem.
          – A…, rzeczywiście.
          Idzie.
          – Tylko nie piszcz — upominam go.
          Stawiając przede mną browara mówi:
          – Bądź tak miły…
          – Piątka z plusem.
          Zapalamy po papierosie.
          – Ciekawe, o czym one tam gadają — pytam.
          – Chcesz pójść i sprawdzić?
          – Niekoniecznie.
          Lokal wyludnia się. Środek tygodnia.
          – I co? Zdecydowałeś się na pieska?
          – Nie wiem. A ty co byś radził?
          – Jeszcze bym z tym poczekał.
          Tym razem moja kolej. Zrobiło się późno. Barman ma już obrót w dupie i puszcza muzykę, którą lubi.
          Przynoszę piwo, rozsiadam się, rozluźniam. A one tam rozmawiają, na tej ławce. Zza w pół przymkniętych powiek widzę Aleksego. On również zrobił się jakiś senny. Ślizga się po mnie spojrzeniem, jakbym był w kilku kopiach. Niedbały uśmiech błąka mu się po twarzy.
          – Idziesz jutro do pracy?
          – Nie. A ty?
          – Też nie.
          – Urlop?
          – Nie. A ty?
          Tylko kiwam głową.
          – Podoba ci się Monika? — pyta Aleksy.
          – Fajna. Wiesz co?
          – Co?
          – Myślę, że to dobra okazja…
          – Żeby znów wszystko spierdolić?

Zapadasz się w kołdry, prześcieradła, nocne cukierki? A co z
Sawą? Płynie jeszcze? Jesteś rozbrykany wśród okiennic? Zdjąć mu
kieckę. Dawny sen urzeczywistnił się. I obracać rybę na

oznakach święta ugody. Korona cierniowa ze złotego drutu. Kto
nie przebija tafli wodnej, świerszcz czy mrówka? Modliszka tonie
jak ciężki szczur. Tylko ryjek błyska. I koniś

rusałki. Nie przebija wody. I w mroku, nawet nie widząc,
wciąż wierzy w elastykę. Zebrać wodę w ciup? Czy tak się
da? Narysować górę, całkiem dziurawą, jak w niej

skwierczy strudel? Zrobić wielką wannę z trawertynu? Mułem
zagipsować dyszę sił teledynamicznych? Wszystko to
się da. Da się nastroić serce. Konie — siedemset

trzynaście — da się unieść nad deski, żeby z powietrza
opuszczały gielet i pistacje — twarde figi i miękkie — mieć
różne odbicia i imiona, czekać, świetlić deszczyk, miejsce.

Dillinger

Brudne sztaksle i drybling między naleśnikami są już
od dawna zakryte. Myta (dary,
kieszonkowcy) są pochopne. Gdyby dali więcej,
aniby nie wzięli. Wyhodowałem nocną
kapustę. Taką, która rośnie tylko zimą i w
opalanym pomieszczeniu rozmawia z belkami.
Cyrkulacja to piszinger. Bobry, nawołujące się
między piętrami. W wodzie oblizują swoje
wargi. Niebo czarnych fig, rozpięte
nad ziemią. Spadają, ktoś je suszy,
betonuje walcami. Oblewał je Plotyn.
Gramatyka konfiguruje zwłoki. Krzesło, mąka,
taniec, są w trzech rodzajach. Czarne żelazne płyty
szarych skrzydeł leniwego drobiu biją przez nie wzwyż.


Ostrzeżenie

Żebro sklepionego szpicla patronuje morskiemu wężowi.
Froterze, mam nadzieję, że nie wlazłeś na skałkę.
Twój równoległościan jako dependencja zostałby
usunięty, bo matka sklepionego szpicla śpi.


Zima jest głodna, wiem, lato jest wilgotne

Wziął mnie za rękę Lukrecjusz i zaprowadził tam, gdzie zwariował.
Bębenki oblałem natychmiast, Sawę zaplątałem w szydełka.
Zupkę zgniłem, odcieleśniłem siedem ręczników. Kucał tam również
On, straszny, którego spalili na stosie. Mój Bóg,
którego prałem po pupce. Pach, pach, a nikt nic nie
usłyszał. Oto zalewa mnie kwiatami kminek, pojawia się jeszcze
Tarkowski. Będę was teraz wysysał kciukami, miesił jak glinę
różkami, dopóki nie wyparuje i zobaczy, gdzie się znajdę. W
czci. W białej brzozie. W chlebowym mieszku. Sporo się
pałętałem po świecie, pieniście grupowałem góry. Bez przychodu, bez
dniówki, lepkie są moje reguły. Na ile się dało, chroniłem słonia,
na konia gapiłem się z tyłu. Strugałem wariata, w tej chwili też, próbowałem
szeleszcząc. Żłopałem nirwanę. Poruszałem strzępiaste liście, skręcałem
cesarza. Żeby nie zanikł mi zmysł, żebym pędził bez wytchnienia.


Tomaž Šalamun

W ogrodzie hoduje psa. Już dawno uciekł mu z cienia.
W nocy uprawia głóg. Całe schody, legary głogu.
Głóg jest równo przycięty, by nie dręczyły go zmory.

Kapturek wyrzuca w noc. Głogu używa się do barwienia
warg oraz bocznie, czasem do pociągu. Mistagodzy wyciągnęli go
z jaskiń. Kiedy po cichu szepce i sapie, do pokoju

wchodzi kalosz. A zaś pójdę na kolejkę
linową, od dziobów. Ofiara, która zaszlocha, traci kredyt.
Koło fortuny tnie pingpong.

Kto ubije warstwę nieba, tynkuje dom.
Kto utyka, stwarza ranę.
Wiem, że nie lubi łyżeczki nawet w plecaku.

Persyflaże i baronowie poszli raz po chrust.
Kicia wypruła z puszczy. Oczy miała białe i
żółte, ale na zmianę. Dźwięk sarny jest bolesny.

Ale dokąd idą między opowieściami?
Spać do hotelu?
I z kim?

Nie przeżeglowałbym nawet piany morskiej.
Za bardzo wzburzają mnie owoce.
Kiedy przyszliśmy pod Corcovadę, jeden chłopak

wystrzeliwał samolot w koronę drzewa.
A jeden już wcześniej, w Santa Teresa, do tramwaju wtykał
fajne lalki. Dałem papierosa Rodrigowi, ale

najważniejsza była Blažka. Podwiozła nas.
Szliśmy pod górę. Ja się poświęciłem.
I kiedy zamknęły się drzwi garażu, zostaliśmy

cali. Napchaj się wszystkimi swoimi książkami i odczekaj.
Czy w szyi jest mięso?
Na prezent nie spojrzy nawet kółeczko.

Wydłub jamkę, żeby ci rosła.
Żaby są nieludzkie.
Chcę, żeby cukier spływał mi jak po kolejce linowej.

Potraw utnie ci nos.
Chcę się pozbyć gospodarstwa.
Gospodarstwo mnie denerwuje.

Każdemu przyzwoitemu chłopu potrzeba worka mięsa.
W tym miejscu uroczyście oświadczam, że zjadłem chrabąszcza,
bo jestem zmęczony. My na pewno się namydlimy.

Podaj ten wyjątkowy cement, taki wyjątkowy
cement jest drogi.
Dziki klin, wachlujący sobie brzuch, obiera ucho

słońcu. Wiewiórka rozchyla swój brzuszek, żeby się
zjeść. Straciłeś klej. Brudne litry wina.
Na telegramie narysowano Bhagavadgitę.

Poncjusz i Piłat wyprodukowali trzydzieści jeden tysięcy
róż. Udar to jest w kleju chleb.
Traperze jachtowy, schowaj czapę.

Cielę tyje i łzawi.
Kąt, który nie jest moją kotłownią,
ciosa dodatkową kotłownię.

Lecą liście z drzew, mamacita.
W majowych kwiatach są głodne mrówki
bardziej głodne niż głodne mrówki.


Wiersze pochodzą z tomu Od tam (Stamtąd), 2003.

Przysłowiowe są już te krzaki Foksa i dlatego, mili moi, Darka, Darka Foksa, autora tłumaczonego na języki¹, należy czytać fragmentami, wcale nie kłopocząc się o całość, całość, która, dodajmy, istnieje jedynie na papierze, raczej, i raczej jako hipostaza. Dziękuję.

Bardzo dziękuję.

tg

Bitwa pod Komarowem [fragmenty]

[...]

      2.
      Tymczasem w Komarowie pada pytanie.

[...]

      4.
      Tymczasem w Komarowie niepokoi ułana, że miejscowi właściwie go nie znają, choć maskujący strój, który początkowo starał się wkładać, to była dobroć i grzeczność.
      I wtedy znów pije za długo.
      Bywa, że sam.

[...]

      6.
      Tymczasem w Komarowie na ułana, śniącego słodki sen o władzy i potędze, nie spogląda żadna miła twarz.

[...]

      8.
      Tymczasem w Komarowie ułan siedzi nieruchomo na fotelu dla gości.
      Wszystko to jest oczywiście przejściowa sytuacja urzędnicza.
      Widać, że dużo wziął na siebie.

[...]

      10.
      Tymczasem w Komarowie ułan zapisuje wszystko w notesie i rysuje do taktu.

[...]

      12.
      Tymczasem w Komarowie niebawem rozlegnie się władcze pukanie podczas patrolu wokół ronda, przy którym jest apteka.

[...]

      14.
      Tymczasem w Komarowie nic się nie da zrobić.
      Żadna krytyka nie jest tu potrzebna.
      Nadchodzi nowe, które już nie należy do człowieka.

[...]

      16.
      Tymczasem w Komarowie za obowiązkami i raportami ułana coś się kryje.
      Taka jego natura.
      I w końcu to jego życie.

[...]


Tajemnica Pustego Baku [fragment]

[...]

      5.
      Z pewnym trudem znaleźli bar i całe popołudnie pili cienkie piwo. Tomasz opowiedział Ewie o ubiegłorocznej burzy z piorunami, która zabiła na zboczu góry czterdziestu dwóch przemytników z Ukrainy, o ich osobliwym odorze i o tym, jak się po śmierci rozdęli, dodał, że tam na górze potrzeba dużo cierpliwości i odwagi. Powiedział, że zastrzelił już jednego przemytnika, i odwrócił dłoń, żeby pokazać bliznę długości pięciu centymetrów, która wyglądała jak miniatura górskiego strumienia
      Na pierwszy rzut oka Tomasz sprawiał całkiem miłe wrażenie, miał kręcone włosy i był skory do śmiechu, ale jak na niewysokiego mężczyznę był odrobinę za gruby, a kiedy się uśmiechał, pokazywał wystające zęby, nie na tyle co prawda sterczące, żeby mógł nimi straszyć i zagryzać Ukraińców, ale rzucające się w oczy. Uwielbiał historię, nosił pasek ze sprzączką typową dla bohaterów spod Radzymina, buty miał zdarte na wylot, jak bohaterowie odwrotu spod Kijowa, z dziurami nie do załatania, i wyrywał się w świat, gdziekolwiek, byle jak najdalej od Pułtuska. Lubił żartować.
      Ewa, pozornie niechlujna, z pozornie garbatym nosem, z pozornie pociągłą twarzą i nieco zapadniętymi policzkami, z długimi nogami i krótkim tułowiem, była sprężysta, ciało miała giętkie, idealne do ulicznych pościgów i seksu. Miała też doskonały refleks i dosyć często była tak zawziętym detektywem, że nie znosiła czytać niczego poza Długim pożegnaniem Raymonda Chandlera.

[...]


Brechciątko

Wszedłem na to arcyciekawe forum,
gdyż moje problemy zawodowe

od kilku tygodni nie dają mi spokoju.
Urodziłem się w Wałbrzychu.

Chyba nie muszę rozpisywać się tutaj
na temat znaczenia tego faktu.

W ogólniaku dowodziłem teatrami
alternatywnymi Reduta Wałbrzych

(w klasie pierwszej) i Komuna
Wałbrzych (w klasie maturalnej).

Zauważono nas na kilku przeglądach.
Po maturze poszedłem na studia

dramaturgiczne, w czasie których skracałem
między innymi Hamleta (o trzy akty),

Otella (o Otella) i Ostatnią taśmę Krappa
(o taśmę). Na dyplom wybrałem sobie

Dziady w całości. z Dziadów
najlepiej usunąć rymy. Dostałem

drugą nagrodę w dorocznym konkursie
dyplomów dramaturgicznych

oraz wyróżnienie ministra kultury
za najkrótsze didaskalia w dorocznym

konkursie na najkrótsze didaskalia.
Po tak dobrze przyjętym dyplomie

otrzymałem od jednej z najważniejszych
scen krajowych propozycję zaadaptowania

Wymazywania Thomasa Bernharda.
To spore wyzwanie dla debiutanta.

Postanowiłem pójść dalej niż Krystian Lupa,
więc zgodnie z wypracowaną przeze mnie

metodą skreśliłem cały tekst. Reżyser
zgodził się z moją wizją, dyrekcja teatru

zgodziła się z wizją reżysera,
a najbardziej zadowolony jest scenograf.

Teraz pojawiła się kwestia wynagrodzenia.
Propozycja dyrekcji teatru

wydaje mi się niestosowna, a ja
zupełnie nie wiem, jak wycenić moją pracę.

Może ktoś zna stawki obowiązujące
w Europie i zechce podzielić się

tą informacją ze mną. Jeśli tak, piszcie
na adres: brechciatko137@brechciatka.pl.


Tom wydała WBPiCAK z Poznania. Dziękujemy za udostępnienie.

pociągam siebie za język
pociągam
pozawijam
wszystkie rzeczy
wszystkie
w papierek
pozawijam
ponazywam
każdy papierek
swoim imieniem
popodpisuję
język — nazaryk
papierek — nazarek

Trochę prehistorii

umyśliłem sobie zbiorek poetyczny
wymyśliłem jemu tytuł sympatyczny
UŚMIECHNIĘTY ELEGION
napisałem dedykację:
dedykuję mamie-tacie
a także
i martwym i żywym
i nienarodzonym
znajomym i nieznajomym
i osobiście Panu / Pani
czy tobie
a jeszcze sobie
próbowałem zebrać zbiorek
ale ELEGION
nie chciał się uśmiechać
skarżyłem się:
boli mnie moja planeta —
czemu nogami do góry jest?
przejmowałem się:
jak nie zakręci się jej w głowie?
szukałem:
punktu oparcia — by poruszyć ziemię
wątpiłem:
a może to ja do góry nogami
a może to ja głową do dołu
i w głowie się zakręciło – mnie
ja w jamę zmęczenia wpadłem
w jamę zmęczenia
zmęczenia-zmęki
mmm — jakby zanurkować w niebo
trzeba
śmiać się trzeba — oho-ho-ho —
jak?!


o wasza obrazotwórcza podobność

patrzę na siebie
na ludzkości istotę
patrzę i robię wielkie oczy
na boga istotnie: o boże


***

nazarek maleńki
poszedł do łazienki
w muszelkę nabrudził
chrystus nam się rodzi


***

’czulenie:
roz-u-znie-
rozpęka się pąk pięknie?
co za różnica?
czy świat to więzienie
czy wiązanka pieśni?
hę?


auto-martwa-natura

jakiś nienaturalny
nudnoochłodzony
hipnoman-hipnofob

jakiś nieprzytomny
zmęczonoosłabiony
żałość-stężałość

Nazar Honczar: …ponieważ w spisie treści mnie nie było… to: dlaczego mnie tam nie ma? [wspólny śmiech] Ale zgubiłem jeszcze jakiś taki wykład, trochę teorii na…

Piotr Janicki: …torach

NH: …na temat mojej praktyki.

PJ: Jakiej teorii?

NH: No, poezji konkretnej.

PJ: Aha aha. Ale był ktoś, jakiś Ukrainiec w tym numerze, czy nie? [NH poprawia długopisem wiersz w książce na stole, następnie maluje kwiat na bazie plamki kawy] Nazar Honczar poprawia swój wiersz w antologii wydanej przez Biuro Literackie…¹

NH: …to jakaś drukarska taka usterka chyba.

PJ: Ale napiszesz po polsku słowo? [po chwili] „Bawisz” zamiast „kochasz”.

Rafał Wawrzyńczyk: Jest znacząca różnica.

NH: No „kochasz”, potem jest… dalej:

PJ: „Bawisz czy nudzisz”. No właśnie. [po chwili] Malujesz? Masz jakieś prace, coś?

NH: Nnnnie.

PJ: A jesteś w stanie powiedzieć kilka słów o kulturze wznoszenia toastów? Słyszałem kiedyś, że na Wschodzie piwem nie wznosi się toastu, że pospólstwo wznosi toast piwem, że nie wolno powiedzieć czegoś głupiego, np. „pijmy — nie śnijmy”, tylko trzeba podejść do tego poważnie…

NH: Jakoś tak tego nie badałem nigdy, tego tematu…

PJ: Nie, ale jak to u was wyglądało?

NH: …nie zastanawiałem się, ale moim zdaniem toast może być kiedy chcesz, chcesz to można nawet i bez picia. [wspólny śmiech]

PJ: „Spotkajmy się, wznieśmy kilka toastów!”

NH: Z toastami to ja miałem performance. Jest zdjęcie w tej książce [wskazując na tom SDK-u²]. Kielichów setka…

PJ [brnąc palcem do zdjęcia, które wskazuje]: To.

NH: Tak.

PJ: Co robisz?

NH: Tutaj przygotowuję się właśnie do wzniesienia toastu. To powiązane jest z nagrodą Nobla.

PJ: Dostałeś nagrodę Nobla?

NH: Ja nie… [wspólny śmiech] …ale był taki Iwan Franko, poeta, bardzo encyklopedyczny człowiek przełomu wieków. Podobno miał zostać kandydatem, ale zmarł. Wtedy latem [dostał nagrodę] taki Szwed, Heidenstam. Kilkanaście lat wcześniej, ten sam Iwan Franko zamieścił ileś tam przekładów krótkich opowiadań tego Szweda, no i taką notkę krytyczną, w której pisał o nim tak, no… „no tak, no dobrze — może być”. Jeszcze wspominał również w tym tekście o całej tradycji nordyckiej, skandynawskiej literatury, która stała się jakoś modna i popularna w jakichś tam kołach… To właściwie było [dzieło jednego] człowieka — Jurij Brandes — który to popierał na każdym kroku, gdzie tylko mógł. No i… Pomysł na performance miałem już wcześniej, ale… złożyło mi się to wszystko [wtedy] i dla Iwana Franki, dla jego pamięci to zrobiłem.

PJ: Na czym to polegało?

NH: [wskazuje na zdjęcie] Tutaj obrus, tutaj leżą właśnie kserokopie wydruków tego Heidenstama, krytyki na niego. Do tej pory — do tamtej pory — było dziewięćdziesięciu ośmiu laureatów, noblistów. Kiedyś trafiła do mnie ich lista i za co każdy otrzymał nagrodę; niezły zestaw toastów. [Trzeba było skorygować] jakieś tam szczegóły, konkrety, żeby miała bardziej uniwersalny charakter, taki tam i taki utwór [wymazać], a [zostawić] że „w takim a takim roku, za głęboką…” [śmiech RW]

PJ: I piłeś za — „głęboką”, „postępową”… [śmiech PJ]

NH: No tak. Ale musiałem jeszcze dodać od siebie dwa toasty, na początku i na końcu, obramić to… Każdy kieliszek wzniosłem, to był toast, więc coś musiałem jednak przygulić… [Reszta] została dla publiczności…

RW: Co mówiłeś przy Miłoszu?

NH: Ja nie pamiętam… tam było właśnie coś z tej listy, za co on tam dostał.

PJ: „Za śpiewną litewską powściągliwość!”

NH: Nie, właśnie nacjonalnych, narodowych szczegółów tam nie było.

PJ: A co myślisz o lingwizmie, neolingwizmie? Aneta³ tam wspomina coś, że [Twoje wiersze] się różnią, ale uznała, że warto jednak Cię na chwilę postawić przy neolingwistach. Widziałeś to wcześniej, widziałeś te tomiki?

NH: No [niby miałem]… To co mi trafiało na oczy… Ale może po prostu znowuż nie byłem w kondycji odbierania adekwatnego. Zastanawiałem się dlaczego tam w ogóle jest to słowo [neolingwizm]. Powiedzmy, jak byłem na występie u Marcina Cecko — brzmieniowo to, na słuch, jest tam więcej lingwizmu.

PJ: Może warto go słuchać.

RW: Warto go kiedyś posłuchać. [wspólny śmiech (niezłośliwy)] Mam pytanie, otworzyłem tę antologię, w której poprawiałeś wiersz, i tutaj jest Twoja notka, i jest tak: [śmiech] „Nazar Honczar, laureat nagrody Bu-Ba-Bu za najpiękniejszy wiersz 1989 roku oraz nagrody Highway Kohelet, o której wiadomo tylko tyle, że sam ją ustanowił” [śmiech]

NH: Która… bardziej interesująca? [śmiech]

RW: Ta druga mnie bardziej zainteresowała. I czy byłeś pierwszym laureatem [śmiech], i czy jedynym.

NH: Pierwszym ale nie jedynym.

RW: Aha. A czy mógłbyś coś powiedzieć o tej nagrodzie?

NH: No tak. [Ale może powiem jednak] o innej nagrodzie, bo ten wiersz tutaj jest, w tej antologii.

RW: Właśnie, który to wiersz?

NH: „Kołysanka dla siebie”. Czy „Oda do łóżka albo kołysanka”. To było…

PJ: A, znam to. To Zadura tłumaczył, tak?

NH: Tak. Ja tu byłem z kolei drugim laureatem. Nagroda polegała na tym, wyróżnienie, że [kupiono] najdroższy na ten czas, w najbliższym punkcie sprzedaży alkoholu, alkohol.

RW: Mówisz teraz o nagrodzie Bu-Ba-Bu czy tej drugiej?

NH: Tak, o Bu-Ba-Bu właśnie. Z tym że… Ja tymczasem kupiłem takie same dwie butelki [śmiech], tylko na tej nowej to dostałem jeszcze autografy jury.

RW: Żebyś mógł rozróżnić potem.

PJ: A kto był w jury?

NH: Andruchowycz, Irwanec i Neborak. Tych trzech.

PJ: Czyli — bawiliście się między sobą.

NH: No i właśnie potem było takie uroczyste posiedzenie, cała grupa Bu-Ba-Bu, była cała [grupa] Łu-Ho-Sad. No ale potem właśnie jakoś powiedziałem sobie, że, no… dawno nie dostałem żadnej nagrody… [śmiech]

PJ: Mówisz o tej drugiej, tak?

NH: Tak.

RW: Piotr nadstaw ucha. [wspólny śmiech]

PJ: Tak właśnie. Ucz się. [śmiech]

NH: I co. A, i czytałem wtedy akurat Eklezjastę, po raz któryś. Kohelet to jest chyba jakieś tam hebrajskie imię tego…

RW: To nawet chyba nie było imię, tylko to chyba była funkcja, to był ktoś taki jak „mówiący”, czy jakiś tam.

NH: Może, może. „Nazwa”, niech będzie.

PJ: Coś jak „zagarniak”? Też funkcja.

RW: Lewoskrzydłowy, coś takiego.

PJ: Właśnie, lewoskrzydłowy.

NH: [zagląda do antologii] Zaraz, a czy tam „highway” napisano prawidłowo?

RW: „Highway Kohelet”. Po angielsku napisano.

NH: Highway. No, tylko że mogło być z tym… „Haj łej” to tak brzmi… „Aej ej”… [śmiech PJ i RW]

NH: „Aj aj” mówi się po ukraińsku, jest takie… nieokreślone znaczeniowo. Właśnie ta nagroda była tak przeznaczona dla pielęgnowania motywów Eklezjasty, motywów marności…

PJ: Marnota marnot, tak jest po ukraińsku?

NH: Marnota marnot? Nie no, tak jest, ale jest jeszcze takie starosłowiańskie używane powiedzenie — sujeta sujet. Sobie to ja chyba honoris causa dałem… [wspólny śmiech] …potem, następny laureat — poeta Iwan Małkowicz za wiersz „Namarni ludy”. Potem Andruchowycz za wiersz „Hryfon”, potem Taras Czubaj, syn poety nieobecnego w tej antologii.

RW: A dlaczego dostał syn poety? Czy powiedział coś śmiesznego czy…

NH: Nie nie, on ma taką grupą rockową, Płacz Jeremii, i ten wiersz Andruchowycza zaśpiewał. No i akurat jakoś… to było mi tak bardzo bliskie wtedy. I dalej… byli jeszcze poeci, potem rodzina… [wspólny śmiech]

PJ: Dawałeś raz do roku, czy wtedy gdy chciałeś?

NH: Nie, kiedy wpadłem na pomysł, że już chyba… [śmiech] pora kogoś wyróżnić.

RW: Z czym to się wiązało? To znaczy co to było, jakiś dyplom, czy… nie wiem?

NH: Nie no, do jakiegoś czasu to ja jeszcze bawiłem się w takie z plasteliny… trzy płaszczyzny…

PJ: To co pokazywałeś ostatnio na Nocy Poetów, tak?

NH: Tak tak, właśnie, tylko [tam] pokazywałem pół, to ma taką nazwę bardzo skomplikowaną, chyba nie potrafię przetłumaczyć z ukraińskiego.

PJ: Powiedz jak?

NH: Triwismirka.

PJ: Tri to „trzy”, tak.

NH: Tri to „trzy”, ale możesz „trzeć” też.

PJ: Aha… To tak jak „trzy”: „trzyj”.

NH: Wismirka to jest „ósemka”. I to da się rozłożyć na wis, wis to znaczy „oś”, trzy osie są. I mirka jako „miarka”, „miara”. I właśnie ja to dawałem laureatom, pobawić się tym… Można było [postukać] sobie po głowie, [wspólny śmiech] czy gdzieś tam… Podrzucić to… Gubiło się to, ja robiłem nowe… [wspólny śmiech]

PJ: Coś jak puchar, który w 66 zginął w Anglii.

RW: Tak tak. Nie, w Brazylii!

PJ: W Anglii. Ale znalazł go pies, który został bohaterem.

RW: Co ty gadasz?

PJ: Jakiś gość się wypowiadał… [zwracając się do NH] No ale w końcu miała dostać go chyba Sinead O’Connor?

NH: Miała, no… Tytuł ma. Tytuł ma, ale nie dostała jeszcze tego…

RW: …nie odebrała…

NH: …tej rzeczy, ale, no — po niej to był jeszcze Karol Wojtyła. Przed tym jak miał przyjechać do Lwowa, no, to był jakiś tam… [żeby] powitać. No i przygotowany był taki specjalny numer pisma „Czwartek” — „Czetwer” — który Izdryk [redaguje]. No i zabrałem się, że ja coś spróbuję z jakichś wierszy [przetłumaczyć].

PJ: Ale co, swoje wiersze chciałeś?

RW: Nie, Wojtyły!

PJ: A, Wojtyły, rzeczywiście.

NH: Tak tak. Wreszcie znalazłem wiersz „Aktor”. Próbowałem coś tam, ale, no, po prostu nie wiedziałem, jak się wywiązać: i tak źle, i tak niedobrze. I w końcu zrobiłem po prostu wielojęzyczną wersję.⁴ Coś zostawiłem po polsku, coś przetłumaczyłem po ukraińsku, coś po rosyjsku, coś po angielsku, tam coś było, nie przypomnę sobie… No i chyba właśnie po tym [nagrodziłem] także papieża. Wcześniejsze wyróżnienia były jakoś uzasadnione… Potem [postanowiłem, że] chyba tak nie mogę zajmować swojej głowy tym, żeby [śmiech] wyróżniać kogoś. No i postanowiłem i gdzieś to ogłosiłem na którymś występie, że: od dziś — martwi, i nienarodzeni też, wszyscy dostają tytuł. [śmiech RW i PJ]

RW: [Chciałbym jeszcze] żeby pociągnąć temat tej notki. Bo ona tak tylko o [pewnych] rzeczach [mówi], a nie wyjaśnia ich. Ten teatr jest ciekawy.

PJ: No właśnie.

NH: Nie no, bo to — ta notka, ja powiem, ma źródło. Była taka mała encyklopedia aktualnej literatury ukraińskiej. Ja miałem sam tam coś podać, żeby nie fatygowali się, ale w końcu Andruchowycz napisał, że to jest robione, że coś tam… Z tym że Andruchowycz, no, wiedział, że, że… on też jest laureatem [śmiech]. Ale tak żeby to brzmiało bardziej intrygująco, napisał.

RW: A o co chodzi z tym teatrem? To znaczy [śmiech] „Teatr leniwej istoty”. A Ty miałbyś być według słów tej notki „autorem i wyznawcą koncepcji Teatru Próżniaczej Istoty”.

NH: No, w latach powiedzmy 90. pracowałem jako aktor na teatrze, w Lwowie był taki teatr im. Kurbasa — dalej uważam, że ten teatr jest więcej niż dobry. Wtedy jakoś było mi brak mojego autorstwa na teatrze. Jakoś pointerpretować te słowa, te słowa tego pisarza i tego pisarza. Trochę wkurwiające też, to że — wyjść i powtórzyć, powtórzyć… No i… życiowy kryzys miałem wtedy… Potem jeszcze epizodycznie wracałem [na deski], wołali mnie, no „zagraj jeszcze raz, zagraj”.

PJ: Ale miałeś etat?

NH: Jakiś czas miałem, był to rok gdzie byłem na etacie, potem byłem na etacie tego, jak to się… „robotnikiem sceny”? To znaczy coś tam…

RW: …wciągałeś zamek…

NH: …scenografię jak trzeba było. Za to dostawałem pieniądze. Od czasu do czasu coś tam jeszcze jako wyjściowy aktor. I właśnie zastanowiłem się nad jakimś swoim teatrem, bardziej autorskim. To taką miało abrewiaturę: Teatr Ledaczoj Istoty. [To] logo tego [NH rysuje logo]. Pierwsze litery: T – L – I. „Tli”, „tlenie”, „tlić”. Rozpada, niszczy się, tleje.

PJ: Tak tak.

NH: Jeszcze nie zgasł, jeszcze da się roz… z niego coś… [NH dalej objaśnia logo] Litera „je”, która [odpowiada formie] czasu teraźniejszego od słowa „być”. Chodzi o to, że nie aktorzy, a także to, co się dzieje we mnie.

PJ: A skąd Ci się to wzięło? Bo wydaje mi się, że my [w Polsce] performance wzięliśmy z Zachodu, że to gdzieś… w Ameryce to powstało, i tak dalej. A jak [to było] u Ciebie?

[NH odpowiada coś, czego nie da się odczytać z nagrania, i wzbudza wesołość. Następuje przerwa; nowa część wywiadu zaczyna się w momencie, kiedy wszyscy pochylają się nad komiksem Kazka-pokazka pro bajdu Nemowu wydanym przez NH wspólnie z grafikiem Orestem Gełytowyczem. Na stronie tytułowej widnieje napis „Kazkuzaw Nazar Honczar. Pokazaw Orest Gełytowycz"]

PJ: „Kazkuwaw Nazar Honczar”, czasownik od bajki, coś jak „bajkować”.

NH: Tam jest napisane też, że „pokazaw”…

PJ: Czyli grafik.

NH: Nie no, właśnie jest kazka — „bajka” — i jest kazka-pokazka. Bajda właśnie to jest coś takiego, taki już kozak że, no… wszystkim kozakom kozak…

RW: Jasne.

PJ: A powiedz, bo w Polsce też się mówi „kozak”, ale w Polsce mówi się „kozak” o kimś, kto jest taki twardy. Używa się dzisiaj na Ukrainie słowa „kozak” w takim bardzo współczesnym i odciętym od historii znaczeniu?

NH: Tak, tak.

PJ: Kim jest kozak? Twardzielem, takim, który nie da sobie, nie wiem, w srakę dmuchać, takim…

NH: No, to nawet może być… Ktoś mocny jakoś bardzo, [jeśli coś] dobrze robił — on kozak. Nawet możesz po prostu tak… artystycznie… wychylić… kielicha i [powiedzieć] „kozak”. [śmiech]

RW: A czujesz się kozakiem poezji?

NH: Nieee… Mam jakieś inne określenie.

RW: Jakie?

NH: Problem z tłumaczeniem może… [NH pokazuje reprodukcję] Ten obraz jest — skąd go znam — ten obraz z poezji Tarasa Szewczenki, z tym że jego książka nazywała się Kobzar od tego co gra na kobzie, śpiewa. M.in. jak Kozacy walczyli itd. Więc dość często kobzar to był po prostu były Kozak ale oślepiony, już nie mógł walczyć, tak, szablą. Lirnik.

RW: Lirnik.

NH: Jest taki wiersz Szewczenki „Perebendia”. Ja napisałem z tym słowem niejeden wiersz, ale jeden próbowałem sam tłumaczyć po polsku.⁵ [śmiech]

PJ: Ale czy polskie „tarabanić” to to samo jest?

RW: Tarabanić?

NH: Nie nie nie nie…

RW: „Tarabanić” znaczy… A na co się mówi tak?

PJ: Hmm… „Tarabanisz”. Albo… Ktoś coś tarabani. Tarabanić. Że wydaje, jak coś tam robią, taki dźwięk [niepewnie] tarabaniący.

NH: Ja właśnie chciałem połączyć trzy słowa: „gęślarz”, „bajduła”, „wybredniś”.

PJ: Wybredniś.

NH: Wybredniś, właśnie. Perebendia, jeśli zebrać co to może znaczyć, to… i gada jakoś tak, wiesz…

PJ: Ciemna mowa.

NH: Gęślarza użyłem tylko dlatego, że takim poetą czuję się. Bajdułą to… tak na zewnątrz, a w samym sobie to jednak…

PJ: Chyba „gaduła” jest fajnym słowem, tylko że dzisiaj się mówi tak o kimś, kto dużo gada. Ale dawniej gaduła to był ktoś kto po prostu gada, bo ma do gadania. Gaduła. On przychodził i… W każdym razie wyraźnie uderzasz… w dół.

NH: Perebendia, „przebędzia”, może jakieś takie skojarzenia też. Także, no… On zagra, co poproszą. [Ale potem] idzie na step, siada na mogile. Rozmawia z wiatrem i z Bogiem.

RW: Chciałem zapytać o Szewczenkę, skoro padło już jego nazwisko. Mam takie wrażenie, że na Ukrainie — może to jest mylne — że jakoś silny jest nadal jego wpływ. Bo w Polsce np. oczywiście był sobie Mickiewicz, ale żeby ktoś tak współcześnie odwoływał się do Mickiewicza, to raczej jakoś… nie jest to tak oczywiste, to raczej bardzo pośrednia sprawa. Czy na Ukrainie jest tak, że Szewczenko nadal tak oddziałuje, silnie?

NH: To jest trochę skomplikowane. Został zikonizowany, może i słusznie, dla potrzeb nacji, nacja musiała mieć… Ale potem jeszcze został wykorzystany jako inna ikona, komunistyczna. W końcu w świadomości szerszej publiczności czytelniczej [istnieje, każdy] wie jakieś — ten, ten, ten wiersz cytujemy przy każdej okazji.

PJ: Czyli czyta się.

NH: No tak. I właśnie było już parę takich poważnych prób odczytania no, w jakiś inny sposób. Po pierwsze, że był żywym człowiekiem, że był człowiekiem, żył, miał coś tam coś tam w życiu. Ja sam jakoś od dawna — od maleństwa powiedzmy — go znam. Rozumiałem wtedy jak mogłem, no. To jest poeta do którego ja ciągle wracam.

PJ: Jakieś walory literackie, płodny język?

NH: No właśnie, w czym to jest. Bo [to jest] „na tyle naiwne, że co tam może być”. Takie niby proste, żadnej metafory, żadnej figury stylistycznej nie ma, ale… jest… Jak to wyjaśnić?…

PJ: Tłumaczy się go?

NH: W Polsce był tłumaczony, tak. Ale w tych próbach tłumaczenia to nie jest oddane, jak jest wyrafinowany.

PJ: Wszystko się zgadza, coś jak aura która spowija Puszkina, że właściwie nie ma sensu tego tłumaczyć.

NH: Liczy się to też jak go potem odbierano, niezależnie od tego czego chciał a czego nie chciał. Był też wyrafinowanym malarzem.

PJ: Co malował? U nas to nie ma tej tradycji. Mówisz o czymś czego przykładem jest pisanie ikony?

NH: Nie, [on] jest bardzo klasyczny, bardzo precyzyjny.

RW: A ja chciałem Cię zapytać o coś takiego, skoro już gadamy o wpływach na poezję na Ukrainie… Czy jest jakiś wpływ obcych poetyk, czy kultur? Czy coś takiego w obecnych czasach istnieje. Np. amerykańskiej. Czy to się jakoś odbiło na rozwoju poezji na Ukrainie?

NH: No, jednak byliśmy za jakimś murem…

RW: A czy Ty osobiście odczułeś coś takiego, że np. jakiś autor Ci się niezwykle podobał, którego czytałeś tylko w wyimkach? Było coś takiego?

NH: W czasie, powiedzmy, dojrzewania jako poeta [nagranie urywa się]

Za pomoc w opracowaniu wywiadu składamy ogromne podziękowania Anecie Kamińskiej i Chrystynie Nazarkewycz, żonie poety.

Było paru takich
i którzy mówili,
że nie wiemy
i czy śnimy,
czy to sen, i to pod wieloma względami
(właściwie pod każdym),
te lepione z plasteliny kukiełki,
które potem możemy nazwać jak chcemy,
na przykład Heleną Trojańską
albo Zakościelnym Stalowowolskim.
Dużo zależy od
że tak powiem
suchej pierdziawicy,
tj. od tego czy súcha pierdziáwica
jest Pańską sprawą czy nie jest.

Koniec. Ekskursja

Klapek i jego siostra są z jednej pary,
kask Miłosza i kontynentalny kineskop z drugiej.
Kamila rzuca się z płaczem
na moje wyprasowane spodnie!


Rurki

Osoby:

PETRUS
ANGELUS
M.

          Rzecz dzieje się szybko

SCENA I

          biuro
          wchodzi PETRUS

PETRUS

          dzwoni

Dzień dobry. Chcę zgłosić przeciek… tak, rurki… Zrobilibyśmy to sami, ale te rurki są łączone na gorąco… tak… No nie, nie w sobotę… Poniedziałek? Dobra, wyślę jeszcze reklamację. Do widzenia, dziękuję.

          notuje chwilę w komputerze
          do M.

Idziesz zapalić?

          wychodzą

          SCENA II

          biuro
          wchodzi ANGELUS
          po chwili dzwoni telefon

ANGELUS

          do słuchawki

Halo? Dzień dobry… Tylko jutro, w sobotę? Ale to sobota… No dobra, niech będzie sobota.

          SCENA III

          środek nocy
          PETRUS i ANGELUS przy stole

PETRUS

I to się potem kosi.

ANGELUS

Czym?

PETRUS

Kosą.

ANGELUS

Myślałem, że sierpem.

PETRUS

Chyba siurkiem.

ANGELUS

To musi być niezły.

          itd.


Wasz człowiek [fragm.]

Oto staję przed wami [...]
Będę dziś mówił wierszem [...]

Od kiedy zacząłem prowadzić uroczystości,
poprzysiągłem nie zdejmować opończy,

dopóki nie ogarnie mnie,
już po wszystkim,

tajemnica kapłaństwa
(czy czegoś podobnego,

co mi się kilka razy wcześniej zrobiło),
dlatego coraz rzadziej widzicie mnie na boisku [...]

Lubię,
kiedy kobieta

którą rżnę,
udaje trupa

i błyskawice za oknem [...]
Żeby wydusić z siebie choćby słowo,

wpierw długo oglądam w telewizji msze z największymi.
To mi dodaje wiary w siebie,

zaś mojej mamie…
Dzięki mamie umiem robić umierającego Gregory Pecka [...]

Pokój gościnny w naszym domu nie jest ogromny,
trzeba jednak było nie lada platformy,

żeby go unieść do pierwszego piętra [...]
Nie chcę nikogo oceniać,

ja tylko mam pietra,
że zdechnę [...]

Na Passacaglii Weberna
myślałem, że muzycy się rozbiegną

po filharmonii,
więc chciałem ich objąć.

Pianistka Magdalena Lisiak
po swoim występie znikła

za kulisami. Potem widziano
ją jak rozmawia z Alicją Gronau

ubraną w waltornię [...]
Zapytam ponownie:

Czy Flora z „Wiosny” Botticellego
ma na pupie wypisane swoje imię

i czy Zefirem będzie każdy,
kogo przyciąga pupa Flory? [...]


I. Z pokiereszowanego serca

          na scenę wchodzi FACET przed czterdziestką

FACET

          do widowni

W kilku poniższych słowach spróbuję zaaranżować jedno z najokrutniejszych uczuć, jakie towarzyszy człowiekowi i postaram się zrobić to tak, yby odnieśli państwo wrażenie, że uczucie to wyrwano z mocno pokiereszowanego serca.

          pauza

To było jak na horrorze.

          na stronie

Jezu, czy można wypowiedzieć coś, co leży dalej od tkanki życia?

          kontynuuje

Wtulony w gazetę szlafrok z sofki pod ścianą…

          na stronie

Czyżby szlafrok zginął? A może odwrócił się na drugi bok?

          kontynuuje

… wziąłem do rąk…

          na stronie

No tak, rzeczywiście!

          kontynuuje

… i przeniosłem na sofkę pod oknem,…

          na stronie

To mogło trwać całe wieki…

          kontynuuje

… i podobnie dalej, robiąc miny Tadeusza Kantora.

          KONIEC


Baśń

To nie teatr.
Zeżarłem śniadanie;
dobry piesek
(a. dobry pasek).
Przyszedłem na świat
i w tajemniczych okolicznościach
zaludniliśmy kontynenty.


II. Smok

          Sztuka wschodnia spisana z jidysz, tj. od środka ku brzegom

Występują:

SKAŁA, którego zachowanie poprzedziło zdarzenie z chwili tuż po wyjściu z łazienki; otóż zamykając drzwi ujrzał w mezuzie, że ma na czole nieład jak Tadeusz Kantor
SMOK, zielony szlafrok wtulony w gazetę

          SCENA I

          pokój, jakieś umeblowanie, m.in. długa sofa na trzy segmenty, szafa, na której zwinięta w rulon żółta tablica, na której talmudyczne wzory, np. jak poniżej

          SKAŁA przy komputerze
          profil
          na lewo od klawiatury, tak więc między klawiaturą a widownią, widoczna puszka z piwem
          na sofie leży wtulony w gazetę szlafrok i wyraźnie niepokoi SKAŁĘ
          SKAŁA pisze, tj. wklucza poprzez klawiaturę
          SKAŁA przestaje pisać i sięga po puszkę
          SKAŁA dobywa niewidocznej, tj. stojącej pomiędzy puszką a klawiaturą, machiny, tj. wieżyczki z klocków Lego
          SKAŁA uśmiecha się w roztargnieniu

          SCENA II

          w pokoju komplet: dwie sofy (3/3 i 2/3), dwa fotele (1/3), telewizja, stolik, itd.
          w nogach długiej (3/3) sofy ustawionej na wprost telewizji szlafrok wtulony w gazetę
          SKAŁA uruchamia z płyty film i kładzie się na długiej sofie
          SKAŁA trąca nogą SMOKA i za chwilę bierze go w dłonie i przenosi na krótszą sofę stojącą prostopadle do długiej, np. pod oknem
          SKAŁA spogląda na SMOKA i za chwilę bierze go w dłonie i przenosi na jeden z foteli
          itd.


Trzy kapelusze

Osoby:

dwie SIOSTRY
BRAT

          SCENA I

          na scenie dwie SIOSTRY i trzy kapelusze wzdłuż sceny
          pod jeden z kapeluszy SIOSTRY chowają maskotkę królika, a następnie wprowadzają BRATA, który wskazuje właściwy kapelusz, tj. ten, pod którym królik

          SCENA II

          j. w., SIOSTRY ukrywają królika, BRAT następnie wchodzi i wskazuje właściwy kapelusz
          itd.


Noce, po białorusku

Czasem leżę na sofie i czytam książkę, a kiedy spodoba mi się ona bardzo, to wtedy zdarza mi się wstać i wyjrzeć do przedpokoju, czy czasem ktoś nie wszedł do domu.


Samotność

Samotność, to jest ta część nas samych, co uderza całą mocą w kosmos.


Łzy

Wylewanie łez, to najbardziej przypadkowa rzecz do zrobienia pod słońcem.


Zemsta

Żebym mógł głęboko skryć tajemnicę nie tylko tych kilku morderstw,
ale i reszty syfu,
który do nich doprowadził,
wezmę sobie kilkadziesiąt tysięcy i już mnie nie ma,
wbiegam do parku,
w sam środek narastającego pragnienia,
aby o życiu myśleć jak o niedostępnym brzegu rwącej rzeki,
której szum daje nam wszystkie możliwe wyobrażenia.