Niecąc pysznym diademem rubinowe błyski

      Najważniejsze jest oczywiście co innego: ani goły cyc, ani spojrzenie famfatalne, pełne wzgardy, ani makabreska czarnobiałej krwi na czarnobiałym pniaku, ale światło. To o nie chodzi facecikowi, który, zakasawszy rękawy kitla, miota się po pracowni, ustawia rekwizyty, instruuje fotografa, sprawdza czy przyniesiono różę z kwiaciarni, i wreszcie wysyła pomocnika do dozorcy, który zgodził się robić za ciało Jana.
      „Już?” pyta dozorca od progu. Ściąga bluzę, przyglądając się uważnie wszystkiemu: sztaludze, kasetom z farbami, wielkim rulonom płótna, a najbardziej: rosłej dziewczynie z piekarni, która zgodziła się pozować jako Salome; na razie, okryta pledem, siedzi na jakimś poplamionym farbą stołku i pali papierosa.
      Kiedy wstaje, jemu każą się położyć z głową wciśniętą za piecyk, o tej porze roku zupełnie zimny; nie widzi więc ani odsłoniętego cyca, ani szerokiej pupy pod muślinową halką. Stanęła, wyprostowana, tacę, pożyczoną od sąsiadów, oparła na biodrze i próbuje utrzymać leżącą na niej sporą główkę kapusty. „Z odrazą, patrz na głowę z odrazą przemieszaną z miłością, chuć, chuć” — mamroce facecik, przyglądając się światłu. A ono wnika przez wysokie okna i otula ją całą: kładzie się na mlecznoróżowej skórze, włosach, diademie z dewizki od zegarka, bransoletach z cynfolii, brudnawej halce, tureckich bamboszach. Na płatkach róży, trzymanej w odchylonej dłoni. „Teraz” — syczy, w chwilę później syczy magnezja.
      Kiedy pozwalają wreszcie dozorcy podnieść głowę, dziewczyna z piekarni jest znów okryta pledem, zrywa z rąk cynfoliowe bransolety i ściąga z włosów dewizkę z austriackich krajcarów. Na tacy państwa Schmidt leży kapusta i róża. Dozorca wkłada bluzę, dostaje monetę i wychodzi; będzie mu wolno przyjść tutaj za miesiąc, kiedy obraz będzie gotowy, dopiero wtedy się dowie jakie piękno mu umknęło, kiedy leżał z głową przytuloną do zimnej powierzchni żeliwnego piecyka.

(Czytaj dalej…)

Madrygał

Ze środka wściekłego głodu rzeczy nieprzystępnych
wymyka się gwiazdeczka niepoprawnie jasna
i dąży do spopielenia w jałowym rozbłysku.

Tak, głodny wilku, pragniemy jasności
i wszystkich godnych przygód właściwych zwierzętom.

Jeżeli jeszcze kiedyś przybędziesz mnie rozgryźć,
będę miał wytartą twarz.

(Czytaj dalej…)

Omawianej przez Monikę Stoczni nie znam wprawdzie w całości, a z debiutanckiej Sonaty ledwie dwa wiersze, ale wydaje mi się, że nawet na ich tle materia utworów Z mojego życia wypada nieszczególnie. Wersy rymowanych wierszy, a jest ich w tym grubym tomie (150 stron) bardzo dużo, wydają się cierpieć na pewnego rodzaju puchlinę: nie można pozbyć się wrażenia, że w dziwny sposób odstają one od tego, o czym akurat mowa, a w dodatku treść, której z powodzeniem wystarczyłaby jedna pracowita linijka, rozlewa się często na kilka, zostawiając nas z uczuciem, jakie miewa się trafiając w solidnie wyglądającym wypieku na ziejącą powietrzem jamę. Brakowało Wirpszy dobitności, jaką miał chociażby Broniewski, jego liryzm na tle liryzmu Gałczyńskiego wypadał raczej blado, a próbę sprawdzenia się w konkurencji uprawianej z powodzeniem przez Miłosza, czyli spiżowej epice na paliwie metonimicznym (dłuższy wiersz „Pamiątki rodzinne”) również trudno uznać za w pełni udaną. Obszary, na których Wirpsza będzie górował nad swoimi współczesnymi, leżą na razie bardzo daleko, jest rok 56, wstają nowe osiedla, okładkę tomiku projektuje Jan Młodożeniec, a „Czytelnik” umieszcza na ostatniej stronie swoich książek komunikat „Prosimy o nadesłanie uwag o przeczytanej książce, dotyczących jej tematu, treści, języka, wyglądu zewnętrznego, popełnionych w niej błędów i omyłek oraz o wyrażenie życzeń, do których moglibyśmy się zastosować w swej dalszej pracy.” Nie trzeba, ale można dopatrzyć się w prawomyślnej sztuce tych czasów pewnego uroku płynącego z przystania dorosłych na wykonywanie rzeczy naiwnych — mam tu na myśli uczucie, z jakim myślę np. o zakładowych zespołach piłkarskich czy kołach filatelistów w pierwszych dziesięcioleciach po wojnie — chociaż żeby zobaczyć „stacyjki przy tartakach gwarne i sentymentalne”, trzeba zamykać dziś oczy naprawdę mocno.

r

(Czytaj dalej…)

Gitarzysta
Gdyby przyszło im zagrać…

Ja mam gitarku
 

 
ty masz gitarku
 

 
on ma gitarku
 

 
wszyscy mamy gitarku…
Ostrożnie z tym.

(Czytaj dalej…)

Jeśli część świata, z której pochodzi Derek Walcott, jest tak niezwykła, jak o niej pisał w swoim eseju dołączonym do niniejszego wyboru Josif Brodski („Dlaczego nie pozwoliłem zmysłowi przyjemności na oścież otworzyć okien? Miałem prawo, jak każdy obywatel Trynidadu, do ekstazy, której się domagali, bo ekstaza była tonacją dochodzącej z głośników falującej gry na bębnach. Miałem prawo wziąć udział w uczcie Huseina, miałem prawo do luster i świątyń islamskiego eposu z karbowanej bibuły, do tańca chińskiego smoka, do sefardyjskich rytuałów żydowskiej synagogi, która stała kiedyś na ulicy Jakiejśtam. Jestem tylko jedną ósmą pisarza, którym mógłbym być — gdybym zawarł w sobie wszystkie potrzaskane języki Trynidadu.
      Wystarczy stłuc wazę, a miłość, która zestawi te fragmenty z powrotem w całość, okaże się silniejsza niż miłość, dla której symetria wazy była czymś oczywistym, kiedy waza była jeszcze cała. Klej łączący kawałki jest pieczęcią jej pierwotnego kształtu. Taka miłość łączy znowu w jedną, spójną całość nasze afrykańskie i azjatyckie fragmenty, to popękana scheda, na której widać białe blizny. Zbieranie popękanych fragmentów jest troską i bólem Antyli, a jeśli fragmenty są odmienne, jeśli nie pasują do siebie, to zawierają więcej bólu niż sama pierwotna rzeźba, niż te ikony i święte naczynia brane za oczywistość w swoich pierwotnych miejscach” — m. in. tak niezwykle o niej pisał sam Derek Walcott w mowie noblowskiej również dołączonej do niniejszego wyboru), to bohater niniejszej wklejki musiał widzieć na swoim niebie wirujące przed odlotem do ciepłych krajów bociany.

pj

(Czytaj dalej…)

W śpiewającej tankietce

W śpiewającej tankietce walczy polski żołnierz,
inteligentnej, za pół miliona dolarów, przeciwko minom
z prochu i starego garnka po dwadzieścia siedem centów.
Czy hasło punks not dead wciąż jest żywe?
Czy kapral „Śrubka”, dawniej załogant załogi alterglobalistów
z Nakła nad Notecią, wciąż jest żywy?
Czy nastąpił na garnek z prochem
jak na węża pięta Adama-Achillesa? Jak to się ma
do reanimacji kultowego rockowego ewentu,
gdzie tradycyjnie dominowała ludność z irokezem?
„Kiedy odrzucimy wszystko, co niemożliwe,
zostaje prawda, choćby najbardziej nieprawdziwa”
– naprawdę, panie Sherlock. „Nie ma pewności,
że jutro słońce też wzejdzie” — naprawdę, panie Hume.

(Czytaj dalej…)

Nieudany poetycki romans z socrealizmem, tak napisał o Stoczni Krzysztof Siwczyk, spuszczając na ten tom zasłonę wstydliwego milczenia. Trudno faktycznie nie oprzeć się chęci powtórzenia tego gestu, zwłaszcza gdy czyta się dedykację Przodownikom pracy przemysłu stoczniowego poświęcam. Łatwo zirytować się propagandową ideologią zdań o gwałcie zadanym robotnikowi, żelazie i produkcji okrętowej. Trudno oprzeć się zdumieniu nad naiwną, z kolei, bezbronnością zdania:

Ci ludzie w ciemnych okularach
twórcy nowego porządku,
wierzący lub nie wierzący w Boga,
oddani są sprawiedliwości.

Trudno, oj trudno, czytać o młocie pneumatycznym, który jest oficerskim pistoletem robotnika, o ciężkim niemieckim wolnomieszczańskim spadku. Stają w gardle klocowate zdania, z wykresami produkcji kontrolującymi wzrost, prawem Archimedesa unoszącym statki, sentymentalnym uśmiechem dziecka, frunącym jak przezroczysty ptak. Śmieszność nad śmiesznościami to całe podporządkowanie ideom, prawda? Bardziej śmieszne niż Harry’ego Martinsona (noblisty!) srogość kosmosu nie większa niż ludzka, w kompletnie ideowym i zaangażowanym poemacie (sci-fi!) Aniara z 1956 roku?

Klamrą tomu są dwa utwory zaczynające się od słów Jeszcze wiek dziewiętnasty w gruzy ze szczętem nie runął (…) i jeśli pokonać trud odcięcia od ocen, spuścić zasłonę na to wszystko, co wiemy dziś, a czego nie wiedzielibyśmy w 1949 roku o ludziach w ciemnych okularach i innych ciemnych sprawach, można by mówić: jest mocny realizm, głęboko tkwiący korzeniami w realizmie XIX-wiecznym, oczywiście nie formą. Zola? Czy powstydziłby się opisu stoczniowej kuźni? Pewnikiem jest w tym tomie fizyczne tu i teraz, fizyczność w ogóle, i takie zdania jak: To będzie twój salut rzeczy zmysłowych. Później, no właśnie, co później dzieje się z realizmem u Wirpszy? Soc niech omówią odrębnie historycy.

s3ga

(Czytaj dalej…)

Droga poezji Witolda Wirpszy do uznania, jakim cieszy się obecnie, nie była ani krótka, ani pozbawiona zakrętów. Rejony, do których ostatecznie dotarła, przedstawiają tomy wydawane w ostatnich latach przez Instytut Mikołowski (dziękujemy), jednak jej początków trzeba szukać w antykwariatach i pudłach bukinistów dworcowych. W najbliższych tygodniach o dawnych i niedawnych książkach poety opowiedzą Piotr Mierzwa, Monika Mosiewicz, Maciej Woźniak (dziękujemy) i niestrudzona redakcja. Pamiętajcie o abonamencie za Internet!

Cyc Gada pragnie złożyć serdeczne podziękowania p. Leszkowi Szarudze za zgodę na publikację tekstów jego ojca.

2.03.08

Jest ciepło, wieje lekki wietrzyk, powietrze obnosi się z różnymi wiosennymi zapachami; wszystko wydaje się zachęcające do jakichś posunięć, co robić: spacer! Na trasę obieram częstochowskie aleje. Dochodzę do pierwszej, jest wysypana żółtym piaskiem, im w nią dalej, tym piasek mocniej ubity. Na wysokości skrętu w Ogrodową przeszkoda: wielki, żółty wał. Wchodzę więc, wspinam się, wbijam palce w twardy piach, buty osuwają się z chrzęstem. Im wyżej, tym bardziej stromo. Serce mam wystraszone. Po karku spływa zimny pot.

(Czytaj dalej…)

4.

Miasto niemożliwości — w ten sposób Krzysiek określił podczas spaceru po bajkowych wałbrzyskich polanach nasze rodzinne miasto. Nie miał naturalnie pojęcia, że przyjdzie mu spędzić w nim całe życie. Spędzisz w nim całe życie, żartowałem trzydzieści lat temu. Był to rok wyjątkowo nieznośnej chlapy. Do tego w grudniu zostawiła go Kaśka. Nie czuł się jednak rozczarowany, ponieważ już wtedy nie do końca wiedział, czego mu tak naprawdę brakuje. Początkowo miał wrażenie, że chodzi o tradycyjny związek. Poślubiwszy Marzenę zauważył, że melancholia staje się z biegiem czasu coraz mniej zrozumiała. Oszczędziłby sobie wstydu, gdyby doszedł do wniosku, że z biegiem czasu jego przemyślenia nasiąkły banałami. Wstydziłem się razem z nim za wiersze, które opublikował siedemnaście lat temu. Czasami miał wrażenie, iż hałaśliwe dzieci i pochmurna żona, która zawodowo przepowiada przeważnie brzydką pogodę, to groteska. Groteska, pomyślał na widok migoczącej choinki, która była wyperfumowana zapachem lasu. Pod drzewkiem znajdowały się prezenty. Sięgnął po paczkę z napisem DLA TATY. Wewnątrz znalazł koszulę i piżamę. Tomek i Marcin szeleścili papierkami. Marzena dostała aparat, który wycelowała prosto w męża.

(Czytaj dalej…)