[pierwszy sen marokański]

Wczesny wieczór. Spaceruję po placu Dżemaa el-Fna w Marrakeszu, chodzę między straganami, stoiskami, budami z przyprawami, płytami CD, owocami. Na wystawkach wszystko pięknie poukładane, według kolorów, wielkości, rodzajów. Zmęczony hałasem i mieniącymi się jak w kalejdoskopie barwami, idę w stronę obrzeża placu. Staram się zorientować, którędy mam wyjść, by trafić do hotelu. Obchodzę plac dwa razy, w końcu udaje mi się umiejscowić „moje” wyjście. Na chwilę przystaję obok grupy młodych akrobatów, nie za blisko, bo nie chcę płacić za przyglądanie się ich popisom. Gdzieś z boku słyszę jakieś pokrzykiwania, odwracam się i widzę, jak trzech Berberów w tradycyjnych strojach szarpie się z młodą kobietą. Oni pokrzykują po angielsku: „płać, płać!”, ona nie chce dać im pieniędzy, energicznie kiwa głową w lewo i prawo, gestykuluje, krzyczy. Podchodzę bliżej, jak wiele innych osób. Zaczynam rozumieć, co ona mówi. Mocno zdenerwowana tłumaczy im, że jest tu na zaproszenie rządu marokańskiego, że naruszają immunitet dyplomatyczny. Niestety, nie mówi tego po francusku, ani tym bardziej po arabsku, tylko po portugalsku. Przez chwilę przyglądam się całej sytuacji z wielkim ubawieniem, ale gdy kobieta zaczyna płakać, szukam wzrokiem szefa grupy, który oczywiście nie stoi wśród szarpiących; gdy ustalam, który to, podchodzę do niego. Po rozmowie z nim Berberzy puszczają dziewczynę, popychając ją mocno w moim kierunku, muszę ja objąć, aby się nie przewróciła. Łapię ją za łokieć, mówię: „chodź!” i ciągnę szybko do taksówki. Jedziemy do mojego hotelu. Po jakimś czasie ona się uspokaja i pyta, co im powiedziałem. „Że jesteś kochanką Abasa El Fassi, czyli ich premiera, i że mam cię do niego zaraz zawieść”. Po tym zdaniu dziewczyna wali mnie otwartą dłonią w policzek i chce wysiadać. Chwilę się z nią szamoczę. Udaje mi się zatrzymać ją w taksówce. Przedstawiam się, ona milczy, ale po minucie mówi, że nazywa się tak i siak, że jest Portugalką, że należy do jakiejś komisji historycznej badającej ślady bytności Portugalczyków w tej części Afryki. Jej nazwisko coś mi mówi, po jakimś czasie przypominam sobie: „ty jesteś wnuczką dyktatora Salazara, prawda?”, „tak, co z tego?”, „nie, nic” — odpowiadam.

(Czytaj dalej…)

Wydaje się, że w poezji Pasewicza silniej niż u jego rówieśników dochodzi do głosu czynnik formotwórczy wiersza, który roboczo moglibyśmy nazwać sobie „muzycznym”, a przejawiający się w kształtowaniu tekstu na podobieństwo utworu muzycznego, tj. nadziewaniu go refrenami („Notacje”), opieraniu o coś w rodzaju tematu („Drobne! Drobne!”) czy wreszcie stosowaniu słyszalnych nawet dla tak niewprawnego ucha, jak moje, kadencji. Wypełnianie długich okresów językowym kruszywem to chyba zajęcie nieco ryzykowne, bo chwilami odnosi się wrażenie, że kiedy rytm wymaga niezwłocznego wrzucenia czegoś „na ruszt”, a pod ręką nie ma akurat czegoś specjalnego, poeta sięga do czegoś w rodzaju „żelaznego repertuaru” skojarzeń czy wręcz już symboli (trzcina, jętka itp.) i muzyka wiersza zostaje podtrzymana słowami o mocy nieco wyblakłej — właśnie przez takie „zastępcze” użycie. Ale jest też tak, że tego rodzaju zabiegi nawet mimowolnie dokładają się do tzw. „klimatu tej poezji”, zacieśniając jeszcze i tak już paraliżujący krąg Pasewiczowych motywów, a więc śmierci, nicości, smutnej biologii ciała itp. Drobne! Drobne! to całkiem przygnębiająca książka, w której raz za razem uderza się szatański akord „jestem materią i nic ponad to”, a ochrony przed takimi zagadnieniami, jak przystało na zagadnienia najbardziej zasadnicze, nie było i nie ma. Pełne życia eksklamacje JEST, JEST z wiersza tytułowego brzmią na tym tle bardzo wzruszająco i są może jakąś podpowiedzią w sprawie przesłania czy szyfru, których czasem się w tych wierszach oczekuje i wygląda („Terapia”), a których nie znajdzie się w „wysokich chaszczach, płaczących wierzbach”; skupić się wypada raczej na wielkim szyfrze, którym porozumiewamy się, i o którym w XX w. powiedziano całkiem sporo. Możliwe, że dałoby się analizować rozpaczność Pasewicza jako ból porzucenia złudzeń o ukrytym, ale istniejącym „znaczeniu”, „Czymś”, „wewnętrznej strukturze” na rzecz przejścia ku „doświadczeniu powierzchni”. Czy raczej — „…na rzecz pierwszego kroku”; przepaść między Wittgensteinem I a Wittgensteinem II jest bodaj z najgłębszych.

r

(Czytaj dalej…)

Monika Mosiewicz
Pod światło

Mucha w bursztynie, jak mucha w piwie,
jak mucha w miodzie, jak pestka w kulce
zielonego winogrona, jak nurek w butelce,
jak światło w bąbelkach szampana, jak by tak jednak lepiej
w wannie niż pod prysznicem, jak zapuszczam
żurawia w światła okien kamienicy naprzeciwko,
jak Franciszek Józef na dnie filiżanki, jak martwy
jedwabnik w kokonie, jak dłoń w lateksowej rękawiczce
czyszcząca kryształowe żyrandole, jak brzęczyk
w watowanej głowie, że puchniemy już
od tej wyliczanki, a potem robimy, wstajemy, idziemy, budzimy
się. W tym brzuchu, gdzie swobodnie przez relacje
jak przez szkielet wieloryba przepływa woda.

(Czytaj dalej…)

Będę się streszczał: styl wypracowany przez Pawła Kamińskiego uważam za znakomite rozwiązanie, jeśli idzie o próbę uniesienia wysokich treści go obarczających; radzi sobie z tym zadaniem o wiele bardziej pomysłowo i odważnie niż, dajmy na to, marsowy idiom K. Siwczyka czy inne propozycje mierzące się z zagadnieniami „języka”, „słowa” itp. niejako twarzą w twarz, czy nawet „z góry”. Kamiński od razu umiejscawia się „na dole”, w sferze naiwnie wzniosłych stwierdzeń, wytartych porównań i mżawki wielokropków, i to, co ma do powiedzenia, mówi za pomocą takich właśnie, porzuconych przez innych, środków. Stąd jego sukces — możliwa śmieszność przy potknięciu się na „wielkim temacie” zostaje z góry uprzedzona okolicznościami, jako że na scenę wychodzi nie usztywniony retor, a człowiek w spodniach Chaplina. Rzecz jeszcze i w tym, że po przeczytaniu tych wierszy nikt nie będzie podejrzewał autora o to, że taka jest akurat jego poza i to wszystko chytrze sobie wykoncypował; ponieważ bardzo nie chcę powiedzieć, że ta poezja „jest autentyczna”, powiem może, że zaproponowana kreacja jest nad wyraz spójna, a nad charakterem spoiwa (delikatność? Kropla humoru? Co jeszcze?) każdy może porozmyślać sam.

r

(Czytaj dalej…)

Tutey słowo „wpław” rozumiemy tak, że skaczemy w tom. Wpław, więc — w kontekście wyjaśnień z okładki tomiku — nie w dół i nie w górę i nie trzygwiazdkowym statkiem (Søren Kierkegaard: „… trzydzieści pięć do średnika, a pięćdziesiąt do kropki.”).
Gdzieś Walter Benjamin napisał, że barok penetruje biblioteki i tam słowo „barok” klepało 24-karatowy różaniec, w opozycji do słowa „renesans”, penetrującego wszechświat. Kocham Benjamina, chociaż go nie rozumiem.
Słowo „barok” przychodziło mi do głowy już wcześniej — gdy myślałem o wierszach Pawła Kozioła — zanim sobie przypomniałem fragmenty Dramatu tragicznego i tragedii i zanim wypadła mi z tomiku errata zawierająca fragment Burzy Szekspira. Piszę o tym, bo zależy mi, żeby nie było tak, że nosa miał tylko polski poeta, powieściopisarz i krytyk przełomu XX i XXI w., Jakub Winiarski.
Jestem świadomy tego, że w chwili gdy Państwo nas czytają, poniższą uwagę mogą brać za zbyt drobiazgową: otóż istnieje wg mnie nie takie znów luźne powiązanie poetyki Kozioła z tą zaproponowaną przez Andrzeja Sosnowskiego. Serio.

pj

(Czytaj dalej…)

(Czytaj dalej…)

Brawurowy metaforyk, ale i aszberiański nudziarz. Wirtuoz nadwiślańskiej mowy, ale i świata obywatel, który nie chciał w kółko klepać zdrowasiek. Erudyta pod kroplówką biblioteki, ale i dziad-włóczęga z kosturem niełatwego życiorysu. Smutny pan o drewnianym głosie zamiast poetyckiego Teleranka, ale i demontujący z polotem anty-Adam Słodowy.
We wrześniu 2005, w 20 rocznicę śmierci autora, jego późne wnuczęta z Instytutu Mikołowskiego wydały zbiór wierszy pisanych przez Wirpszę niedługo przed i już po wyjeździe z kraju. Ale podróż zaczęła się wcześniej i była dłuższa niż ze Szczecina do Berlina. Niewielu poetów (z czynnych przychodzi mi do głowy Zadura, i niech obydwaj, Witold i Bohdan, wezmą to porównanie za komplement) pokonało dystans, jaki dzieli wiersze z Sonaty i Stoczni od tych, które przeczytacie poniżej. Mimo wszystko była to podróż w stronę czytelnika (bo na cóż komu ćwierć-Gałczyński czy niedowarzony Ważyk?), choć swoisty logoreiczny liryzm, prowadzący narrację „podmiot-maszyna” o seksapilu Terminatora (Jerzy Kwiatkowski westchnął: „bezludyzm”) czy supłające mowę wiązaną poematy „Przekazy dla cieni”, „Granica wytrzymałości”, „Retoryka” (niżej podpisany brodził w nich w woderach skupienia i ze spinnigiem mocnej kawy) zasługują równie dobrze na żachnięcie się Biedrzyckiego w internetowym komentarzu („bo mnie nudzi niepomiernie, z całym szacunkiem dla niego”), co na entuzjazm Gutorowa na okładce książki (że „skutecznie i z wdziękiem demontuje kanony literackie i wszelakie inne” albo że „chodzi o ukazanie jak bardzo przewrotne i fantomatyczne jest nasze postrzeganie siebie i rzeczywistości”).
Zarośnięty, skurmolony striptizer zrzuca fatałaszki (patrz: Gene Hackman), żeby postawić na głowie kanon? Ciemnosłowy Heraklit pozwala ciągnąć się za brodę wnuczętom z Mikołowa? Każda próba o Wirpszy niech mu będzie cząstkową.

MW

(Czytaj dalej…)

„Robiąc miłość ze swoim orłem, Ziggy wsysa się do jego mózgu”

No więc Paryż padł na kolana i zaczął błagać. Komunę potężne armaty obsypały wybuchającymi piłkami. Wiecznie młodzi wolnomyśliciele łapali kombinezony leniwie rozwalone na taboretach. Wszyscy łapali się za kieszenie i nerwowo wystukiwali numery rodziców na klawiaturach. Każdy pragnął by jego ostatnie słowo zadźwięczało spełnioną wartością życia. Jak niegdyś upadał Rzym, III Rzesza wznosiła upiorne budowle na wystawie światowej w Paryżu. Car postanowił nakarmić swoje kury. Naładował do torby chyba z tonę fluorescencyjnych jajeczek i załadował się w aksamitnych wnętrznościach pancernego pociągu. Jedziemy na bagnisko nakarmić kurki, obwieścił żegnającej pociąg ludności. Ludzie byli zmęczeni i chętnie odrywali ręce od pracy by zawołać: przywieź nam coś ładnego, panie.
To nie była łatwa sytuacja. Car wiedział, że popełnił błąd. Niektórzy badacze lekceważą nadzwyczajną empatię wybuchającą na kartach carskiego pamiętnika. Jakby na wpół umyślnie ignorujemy zadziwiającą melancholię, która jako widmo pochowanej w grobie percepcji cara, snuje się ulicami dzisiejszej Warszawy. Przyjemnie jest spotkać Nowosilcowa przykutego do bramy Uniwersytetu. Miło jest jakąś słowną zagadką odpowiedzieć na błagania umęczonego karą nieśmiertelności. Car wiedział, że barbarzyńcy pracują na polach, że ich muskuły prażą się, dzień w dzień wyprężone na słońcu. Wiedział, że Rzymianie przywykli do luksusu, a wszelkie zbrojne zagrożenie spotka się z tępym chichotem grubasów, którym umoczona w sadle forsa rzuciła się na obrośnięte fałdą mózgi.
Jechał nakarmić kurki, świadomy, że gdzieś w bieszczadzkich lasach dwóch mężnych acz nad wyraz wesołkowatych Galów pożera słodziutkie dziki. Wiedział, że barbarzyńcy czekają na jedwab, miód, pieprz, cipsy i wafelki, wiedział, że się niecierpliwią, że odstąpili od murów Miasta, odwiedzeni od brutalnego ataku obietnicą smakołyków.
To były czasy, kiedy marynarze sami z siebie zainteresowali się literaturą. Zaprosili na wyspę kilku artystów, o których czytali w broszurach rozprowadzanych przez pierwszych polskich punkowców. To były czasy. Naprawdę. Józek Zafrasowany Goryl Piłka wrócił do kraju z zapasem płyt. Słuchaliśmy Killing Joke w nienaturalnie wąskiej kawalerce Głowy, gościa, który równocześnie pokochał Davida Bowie i Davida Bowie, słuchając dwóch jego kawałków naraz. Głowa rzęził na prowizorycznej gitarce, a my robiliśmy przysiady, na przemian czytając wiersze Jana Riesenkampfa. W końcu Głowa powiedział: wiemy co robimy. I wyruszyliśmy na wyspę. Zamieszkaliśmy w namiocie pod pokładem. Co jakiś czas dostarczaliśmy marynarzom różne ciekawostki spod kołdry. Informacja o szykowanym przez nich festiwalu bardzo nas ucieszyła.
David Bowie przypłynął pięknym jachtem ozdobionym podobiznami indiańskich wojowników, a w fakturze i wyrazistych uderzeniach farby znać było ręce bliźniąt syjamskich rozdzielonych gromem. Piękny człowiek stał na dziobie wyprostowany jak struna. Bębniarze walili w bębenki, jeden był pudlem i co chwilę spadały mu jego gigantyczne okulary słoneczne. Psia krew, zaklął jakiś tęgi marynarz. Inny zaczął podskakiwać i machać chorągiewką. Ziggy rozpoczął ruską wersję naszego ulubionego hitu. Mnie sparaliżowało, kolegów też. Ale kiedy jacht podpływał do pomostu, na którym kłębiło się od podnieconych marynarzy, Bowie zawisł na wibrującym Hhhhhhlhhlhh, a łódź raptownie skręciła i pofrunęła centymetr nad falą w kierunku Szwecji. Przez jakąś minutę słychać było jeszcze strzępy refrenu. Wszyscy poczęliśmy lamentować. Wszyscy płakali, jakby robili to zawodowo, na doskonale zaaranżowanych pogrzebach. Nam wszystkim utkwiło w pamięci dziwaczne sformułowanie (dziś wiem, że źródłem zadziwienia było złe tłumaczenie): „Robiąc miłość ze swoim orłem, Ziggy wsysa się do jego mózgu”.

(Czytaj dalej…)

Widzę to tak, że Iluzjon jest zapisem poszukiwań kroju wiersza, w którym Woźniakowi najwygodniej, i niech nikogo nie zmyli fakt, że wiersze są zebrane w jednej okładce, ułożone i potytułowane w sposób sugerujący konstrukcję spójną i kamienną. Można tu mówić o co najmniej trzech różnych pomysłach na poezję, 1) znanych już z poprzednich tomów „migawkach z przeszłości” prezentujących postaci historyczne (Chopin, Szigeti) uchwycone w kilkunasto- czy kilkudziesięciolinijkowym rozbłysku empatii poety, 2) niemal barokowo rozbudowanych alegoriach ciała („Łyżka”, „Azyl”), poezji („Tarantela”), egzystencji („Hologram”) itd. i 3) wierszach „reportażowych” będących zapisami codziennego doświadczenia, a więc spaceru nad rzekę, mszy czy rozbierania starego komina (to ostatnie nie jest może doświadczeniem najbardziej codziennym z możliwych). Do najciekawszych — jak dla mnie — efektów dochodzi Woźniak w wierszach tego trzeciego rodzaju, zwłaszcza tam, gdzie sumiennie wzniesione mimesis roztapia się w krótkim, nie ciążącym ku uogólnieniu skojarzeniu (koniec wiersza „Luty, spacer na Kępę”) albo w „Cekanowie”, gdzie repetytywna struktura nie tyle zmierza do częstych w takich okazjach aforystycznych fanfar, co przekazuje rytm opisanej pracy; gdyby chcieć namalować ten wiersz (dzień), obraz składałby się z poziomych warstw, mniej więcej na wzór cegieł w omawianym kominie. Poniżej przepisuję „Transmisję (II)” i „Maj, główki w Wykowie” oraz odmienny „Azyl”, którego zakończenie ma coś z popularnej w poezji staroangielskiej wierszowanej zagadki.

r

(Czytaj dalej…)

Występują: Renata i Tomasz Nowosielscy, którzy razem z Grzegorzem Kielawskim i Krzysztofem Wierzbickim odpowiadają i za realizację filmu.