***¹

Są takie dni, że warczę.

Potem przymierzałem w sklepie koszulę.

Twarz starego Pavla Brycza

niczym nie różniła się od twarzy Indiańca

(są jeszcze Kitajcy).

Jakiś czas

po obejrzeniu życia gwiazd

przestało mi być do śmiechu.

Na poparcie tych słów składnię

niniejszych dystychów

prosto od mnichów

przedkładam: Jakiś czas

po obejrzeniu życia gwiazd

porwano człowieka

i nie mógł z rana wyskoczyć po mleko.

Lampa jest balonikiem

a czaszka sedesem.

Można mówić takie rzeczy

wcale tak o nich nie myśląc.

Kiedy jest mi smutno,

fikam koziołki. Dla tych,

którzy nie lubią czytać moich wierszy,

podobne słowa mogą być niezrozumiałe.

(Czytaj dalej…)

Ogień nie potrzebuje epitetów, rzecz w jego rozprzestrzenianiu się: w nowej książce Wróblewski najwyraźniej przekracza już te prędkości, w których tzw. arsenał środków własnych przechodzi całkowicie na usługi najdalej wysuwających się przyczółków uwagi, wnikliwości, przeczucia, nie skupiając na sobie uwagi, starając się być — czy to w próbach bardziej przeczesanych strukturą dyskursu, czy w krótkich obserwacjach, czy rozstrzelonych, zatomizowanych kolażach, a to zaledwie kilka cegiełek z tego spektrum — jak najmniej autorefleksyjnym i spowolnionym, „nie liżącym skóry”, jak mówi jeden z wierszy, a zawsze dążącym do „spojrzenia w twarz”. I to jest właśnie punkt zero, od którego wszystko się zaczyna, Wróblewski węszy za spięciem, przeskokiem, konfliktem (najczęściej utajonym) bądź to one lgną do niego same; można dostrzec coś, co rządzi większością tych wierszy, nazwijmy to mikrodramaturgią; zderzają się w niej zjawiska o różnej wielkości i pochodzeniu, przy czym każde z nich nosi znamiona jakiegoś separatyzmu, narzuconego przez kulturowo–społeczne sankcje. Rzeczą bohatera/świadka jest bezpardonowe wywalanie tych zasłon, jego planeta dzieje się naraz; ale to jeszcze nic, intryga zawiązuje się wtedy, gdy dają znać o sobie kolejne, „szersze” czy „skrytsze” uwarunkowania, gdy zza pozornie opanowanej sytuacji przezierają ogniwa kolejnych, dotkliwszych już zależności. Dziewczyny w wierszu Musil oglądają trzymane przez bohatera w mieszkaniu pająki, komentują je, „oswajają” w ten sposób ich obecność — wiersz kończy tymczasem aluzja, że bohaterowi na co dzień przyszło poruszać się po nieco większym terrarium. O niejednoznacznych wpływach cywilizacji i natury na siebie (żeby tylko taki dipol!) jest w książce zresztą sporo i największej wartości tych spostrzeżeń można upatrywać w tym, że nie są dokonywane z pozycji „humanistycznych”, że w eskapadę zabiera się pakuły wnętrza, a z szybkiego odwijania ich nie robi się ceremonii, że wszelkie znamiona krytyczno-interwencyjnego zacięcia stonowane są przepysznym, sardonicznym humorem, co do którego często zresztą czujemy, że od prawdziwie bolesnych spraw dzielą go tylko cienkie powłoki. Ciekawa robi się przez to wszystko powracająca w książce figura słońca: wieje od niej grozą, nieuniknionością: nie sposób nie odwrócić od niego wzroku, ale nie da się odwrócić uwagi od tego, co pod nim.

tsz

(Czytaj dalej…)

Jeszcze raz, po kolei: Artysta Lądołamacz czyli domówka (z Komuną Otwock) przy ul. Lubelskiej 30/32 w Warszawie, w sobotę dwudziestego szóstego września br. o godz. 19.00 albo Marka Sobczyka i Andrzeja Szpindlera rozmowa: dwa „między” słowem i obrazem. Bądźcie.

Ogrodników (1956) zapowiedział Adolf Rudnicki jeszcze przed publikacją z takim entuzjazmem, że dla innych pozostał już tylko sceptycyzm. W ten sposób pierwsza powieść wybitnego artysty grafika nie wyszła obronną ręką ze zderzenia z nieufnością. Wspominam o tym głównie dlatego, że spowodowana dobrą wolą nieufność może zaciążyć także nad lekturą Złotego robaka (1968). Zwłaszcza, że nieufność może się podeprzeć zwyczajnym lenistwem. Nie licząc tych, którym Złoty robak na pewno nie będzie mógł się podobać, mało jest dziś ludzi, którzy bez oporów podejmują wielodniowe (przy czytaniu na akord) lub wielotygodniowe (przy czytaniu dla przyjemności) lektury. Do tego potrzebne są bodźce snobizmu, powinności kulturalnej i Bóg wie czego. Dlatego trzeba jak gdyby raz jeszcze podjąć ryzyko Adolfa Rudnickiego i powiedzieć, że powstało dzieło, o którym nie wolno nie mieć sprawdzonego sądu.

Dzieło szczególne także i z tego względu, że stworzył je ktoś, kto z pisarstwa nie zrobił sobie zawodu, kto dzieło swoje tworzył tak po wielkopańsku jak Giuseppe Tomasi di Lampedusa, albo tak desperacko jak Malcolm Lowry. Najprawdopodobniej zresztą i tak, i tak. Jest to bowiem dzieło fanaberyjne i wypracowane, lekceważące beletrystyczne reguły i wybranym regułom podporządkowane, prowokacyjnie eksperymentatorskie i równie prowokacyjnie tradycyjne. Występują w nim parami przekora i pryncypialność, żart i powaga, zabawa i nabożeństwo. Piętrzą się w nim niespodzianki, niespodzianką może być w nim wszystko: zestaw słów, szyk zdania, formuła intelektualna, walor estetyczny obrazu, powiązanie fabularne, kompozycja.

(Czytaj dalej…)

Projekt wymiany ramek we wszystkich obrazkach

W długi letni dzień kosiarki mogą pracować od rana do nocy.
Możesz się budzić i zasypiać przy ich warkocie,
przy opowieści, której nie rozumiesz, ale kiedyś w końcu musisz
wyjść do tego zjawiska. I wtedy żegnaj, cudny świecie,
w którym cukierek anyżowy jest lubieżny przez zawartość
litery żet.

Odtąd przydzielone ci niesiesz sam, nie zmieniając się, bo z kim.
Znienacka pojawiające się motyle lub tęcze
bierzesz za to, czym naprawdę są — zapowiedź nagłej śmierci,
twojej i twoich na wiele pokoleń we wszystkie możliwe strony.

(Czytaj dalej…)

O tym, że mam pisać o tej książce wiedziałem mniej więcej od połowy roku, przez ten czas dopuszczałem się różnych przemyśleń nt. pisarstwa Piotrowskiego, wynotowywałem uwagi o jego „języku”, „stylu”, aż kiedy przyszło co do czego, zasiadam tu z bolącym zębem, kompletnie nie wiedząc co pisać, trochę zrozpaczony tym, że przychodzi objaśniać sen, zakochanie, podróż, coś co podeszło mnie tak blisko, że stało się „moje”, a więc takie, o czym się już publicznie nie gada. Przekonywanie do prozy Piotrowskiego jest podwójnie niewdzięczne, po pierwsze dlatego, że jej arcydzielność jest oczywista dla każdego, kto przeczyta z niej 10-20 stron, a po drugie dlatego, że posiada ona dar zawiązywania związku z pokładami nas samych, o których zazwyczaj nie myślimy, trochę z braku odpowiednich słów, trochę może ze strachu, że wniknięcie w nie oznaczałoby podjęcie decydującej rozprawy z samym sobą, po której nie wiadomo co jeszcze miałoby się dziać. Nic, nawet to przenikające całą twórczość Mieczysława Piotrowskiego egzystencjalne i emocjonalne napięcie o największej z możliwych amplitud, nawet paraliżujący zmysły dar obserwacji, którego mógłby mu chyba pozazdrościć Stwórca na niebiesiech, nawet psychologiczna nadczułość pozwalająca składać dialogi brzmiące jak wyznania dusz wiedzących o sobie od pierwszego spotkania więcej, niż zwykły człowiek dostrzega w drugim w ciągu całego życia, nic nie wyjaśnia tego poczucia bezpośredniego asystowania w odsłonięciu tajemnicy i prawdy, jakiego doświadczamy tu co i rusz, a które przy końcu książek — myślę tu o Złotym robaku i Czterech sekundach — każe naraz zrozumieć, że trzymamy w dłoniach coś ważniejszego niż fikcja. „Czy na ziemi istnieje życie?”, tak nazywa się ostatni rozdzialik tej monumentalnej powieści, i to (niby) skromnie skreślone pytanie sprawia, że mam łzę w oku, ilekroć się na nie natknę i jeszcze raz wyobrażę sobie duszę, która je zadała, w takiej właśnie naiwno-cwaniackiej formie, za jednym zamachem robiąc je zabawnym i porażającym, formułując je i nie zbliżając się do niego bardziej, niż by należało. Patos końcowych stron jest z tych, które prowadzą nas ponad życie, ku czemuś ważniejszemu i większemu, o czym zazwyczaj nie umiemy mówić; przez moment rozumiemy, że i do naszego losu doczepione są rzeczy większe niż te, na które się zgodziliśmy, i ku którym sięgamy. Potem książka kończy się.

r

(Czytaj dalej…)

[Dlaczego trzciny...]

Dlaczego trzciny leżą na ulicach,
A samochody obrzuca się ciałem.

(Czytaj dalej…)

„Con strata” po włosku to byłoby coś jak „z warstwami”, prawda? Przynajmniej dla kogoś, kto — jak np. ja — nie zna włoskiego. Bartosz Konstrat zapewne zna, bo dwóm wierszom daje tytuły śpiewne jak nazwy pizz. Ale żarty na bok: mamy tu do czynienia z poezją iście wielowarstwową, prawdziwą odkrywką Bycia, która jednak nie przekopuje się przez jego mniej lub bardziej metaforyczne maski, lecz przez jak najbardziej dosłownie pojęte ubrania. Nagromadzenie rajstop, szlafroków, drelichów i ortalionów, niespotykane w skali całej poezji polskiej, nie pozwala się zbyć etykietką (metką?) taniej konfekcji poetyckiej czy prostolinijnego fetyszyzmu. Ubrania, powiada Eco (Włoch!), są bowiem przede wszystkim zapowiedzią i zamgławiaczem tego, co pod nimi — granic Twojego ciała, o które Ja chcę się oprzeć w poszukiwaniu pewności, autentyczności czy — horribile dictu — ciepła. Rzecz jasna, nie prowadzi do tego autostrada wzroku, tylko wąska ścieżka dotyku: połóż mnie jak pieczęć na swoim etc. To aż takie proste? No cóż, pod skórą jest jeszcze inne ciało, jego się nie dotyka ani się do niego nie zagląda („Stop! To przepustka śmierci.”), ewentualnie zagląda przez zgrabnie wykrojoną ranę. W nim są noże, nożyczki, róże i krew. Samochody są oczywiście ubraniem, należy zatem zmieścić się w samym „i”.

Paweł Tomanek

(Czytaj dalej…)

          W latach 60–ych i 70–ych XX wieku wyraźnie rysował się w Polsce podział na pisarzy „zawodowych” (w rodzaju Jarosława Iwaszkiewicza, Teodora Parnickiego czy Kazimierza Brandysa) oraz pisarzy „z Bożej łaski”, takich jak Leopold Buczkowski, Stanisław Czycz albo interesujący nas tutaj Mieczysław Piotrowski. Ci trzej akurat otrzymali wykształcenie plastyczne i przez całe życie pozostawali artystami „wielobranżowymi”, o ile jednak Buczkowskiemu szybko udało się przezwyciężyć status uzdolnionego literacko ilustratora, a Czycz z natury był typowym outsiderem, o tyle o Piotrowskim nie pisano w zasadzie inaczej, jak o wybitnym rysowniku, którego „druga pasja to literatura”. Istotnie, napisał on „zaledwie” cztery powieści, co prawda imponujące objętościowo, lecz w popularnych omówieniach określane z reguły jako „eksperymentalne”, co stanowiło (pomimo panującej podówczas „dyktatury awangardy”) ukrytą sugestię, iż eksperyment ten się nie powiódł, i zwalniało recenzenta od prób odpowiedzialnej lektury. Ważne teksty o tych książkach ogłaszali tylko najwięksi i najwnikliwsi: Henryk Bereza, Andrzej Falkiewicz, Stanisław Barańczak; ich siła oddziaływania okazała się jednak zbyt mała, by zapewnić temu pisarstwu właściwe miejsce w kanonie polskiej prozy, jedyną zaś próbą wypromowania go za granicą pozostaje fragment Złotego robaka przetłumaczony przez Jerzego Lisowskiego na język francuski. Kariera Piotrowskiego jako rysownika rozwijała się natomiast gładko i błyskotliwie (stanowiąc jego główne źródło utrzymania): począwszy od zdobytej w 1931 roku nagrody w konkursie „Cyrulika Warszawskiego”, poprzez lata współpracy ze „Szpilkami” i „Kulturą” aż po ostatnie lata, gdy częściowo sparaliżowany po wylewie pisarz zamieszczał swoje (wykonywane lewą ręką) prace w „Literaturze”.
          Dziś, kiedy można podziwiać te rysunki w Muzeum Karykatury, nie sposób nie docenić subtelności tkwiącego w nich dowcipu tudzież charakterystycznej, „zanikającej” kreski, ich popularność należy już jednak do przeszłości, one same zaś żółkną (powstawały bowiem z reguły na szybko niszczejącej kalce technicznej); powieści takie jak Złoty robak czy Cztery sekundy stopniowo zyskują zagorzałych entuzjastów (do których należy wybitny poeta Zbigniew Machej) i ujawniają swoje walory jako materiał badawczy dla młodych polonistów (powstaje właśnie rozprawa Szymona Szwarca pisana pod kierunkiem prof. Aleksandra Madydy) — Piotrowskiego-dramaturga trzeba natomiast stworzyć nieomal od zera, teksty jego sztuk nie ukazały się bowiem nigdy w druku, a tylko jedna z nich doczekała się scenicznej realizacji. Istnienie tych utworów nie było co prawda tajemnicą — wspomina o nich Andrzej Falkiewicz w książce Coś z mądrości, lenistwa, snu prawie, będącej jak dotąd najobszerniejszą analizą dorobku Piotrowskiego¹, on też udostępnił mi ich autorskie maszynopisy (posiadaczką analogicznego zbioru jest żona pisarza, znakomita aktorka Irena Laskowska) — trudno natomiast zrozumieć kompletny brak zainteresowania nimi ze strony środowiska teatrologicznego. A raczej zrozumieć łatwo (chodzi w końcu o twórczość autora nieżyjącego, który nie zrobił światowej kariery i w pisaniu dla teatru się nie specjalizował), trudniej zaś na to przystać, stąd też moja niniejsza, wstępna i dyletancka próba ich opisu.

(Czytaj dalej…)

AKT II (część druga)

Gabriela rozsuwa firankę, która zasłania wnętrze pokoiku na górze.
W pokoiku, tuż przy galeryjce, jest stół zastawiony jedzeniem.
Przy stole: Samuel, Vice Hrabia i Jego Echo.

(Czytaj dalej…)