Działalność rysunkowo–satyryczna i współpraca z czasopismami stanowiły przez lata główne źródło utrzymania Mieczysława Piotrowskiego. Dzięki książeczce mamy sposobność zapoznać się z niektórymi jej efektami, do czego wesoło zachęcam, wyniesie nas to grosze (Andrzej Szpindler donosi o zakupie za 1 zł) i będzie stanowić doskonałą, nieco kwaskowatą przekąskę między solidnymi haustami, jakimi wchłania się światy z powieści pisarza. Trudno mówić o istotnym skorygowaniu obrazu Piotrowskiego dzięki tym szkicom; na pewno jednak wyczuwalne są w nich wąziutkie, mikre i nienachalne połączenia z tymi samymi mądrością, humorem i poezją, które stanowią główne napędy książek i które najwyraźniej nie dawały się łatwo gasić koniecznością wytwarzania na akord. Kreska w rysunkach jest szybka i foremna, treść żyje z dnia na dzień, co jeszcze? Nieugłaskany zadzior, wklęsłość wejrzenia, coś, co separuje wymowę obrazeczka od typowej, zorientowanej na „epokę” satyry i co unosi go odrobinę ponad miejsce w gazecie, które przewidziano na śmieszną rzecz. Jeśli anegdota, to subtelna. Jeśli zobrazowanie aforyzmu, to z nieuchwytnym bonusem. I tak by to było, w wadze piórkowej Piotrowski radzi sobie (też) doskonale.

tsz

(Czytaj dalej…)

Opowiadali tę historyjkę dawno temu
Legendę o dzieciach, które się zbliżają
Do ciemności, jednak żyją dalej.
Mechanizm opowieści chodzi, chociaż się nie przybliża.

Opowiadali to we wszystkich czasach, wszystkich miastach. Pierwszy plan zapełniony kształtami: jakież rozrywki dla wyobraźni i podniety dla kopisty, a jednak nikt nie ma wolnej chwili, żeby się dobrze przypatrzyć. Natomiast to rozrzedzenie w głębi, niewyraźne powietrze: ono ujmuje każdego widza. Wszystkie oczy przykuwa jego z wolna rozwijająca się ekspansja; otóż wielkoduszność wytwarza ten pęd ku naśladownictwu, tak jak życie ku rozwojowi, a jest to niezgrabna, skromna historia, opowiadana w chatce po zmierzchu. Dalszy postęp nastąpi.

(Czytaj dalej…)

Podróż Arysty… to rzecz rześka. Wydana już po śmierci Piotrowskiego miała być prawdopodobnie zaczątkiem nowego dramatu, może powieści, nie można też wykluczyć, że bytem samodzielnym. Jej konstrukcja kontaminuje i skupia jak w soczewce wszystkie cechy stylu autora Złotego robaka, począwszy od tematu fabularnego (konfrontacja dziewczynki i młodzieńca, „burza” uczuć — państwo wybaczą te banały — tu jednak rozegrana nietypowo, bo w ramach wątku kryminalnego), poprzez dekoracje (tonące w ciemności wnętrze domu wobec nieprzyjaźni blasku zewnętrznego świata), po szczególne pomieszanie snu i tzw. „realizmu”. Czytelnika spragnionego parafrazy, streszczenia czy tak popularnego teraz „spojlera” odsyłam do jedynej dostępnej w Internecie recenzji Arysty, zawiera ona także listę wszystkich charakterystycznych problemów jakich przysporzyć może pierwsze spotkanie z dziełami Piotrowskiego. Szczególną uwagę, pewnie z racji szczupłości książeczki, zwracają dialogi, całe kompleksy dialogowe, absurdalnością swoją i muzycznością przypominające konstrukcje znane z Firbanka czy Jane Bowles. I to było głównym zaskoczeniem przy lekturze tej książki: brzmi ona niezwykle świeżo, czyta się świetnie, wysyła w opar czujności dostępnej u nas chyba tylko, trzeba to powiedzieć, Andrzejowi Sosnowskiemu.
Na podstawie Arysty nakręcono w 1978 roku film Podróż Luizy.

tg

(Czytaj dalej…)

Janowiec

Ugryzione pół baszty, nie przez Szwedów czy innych
Moskali, tylko przez miejscowych szabrujących kamienie,
sterczy niby tektura w filmowych dekoracjach

nad łąkami i drogą na prom, transfokacja
odsuwa zamek w zakurzone błękitem istnienie.
Skoszone siano słońca. Nie ma dnia ani godziny.

(Czytaj dalej…)

Andrzej Szpindler: Nie moją na przykład rzeczą jest zasadność klucza do jakiejkolwiek antologii. Oczywiście nagrywałem kiedyś składanki gdzie obok Roya Orbisona mógł znaleźć się Jello Biafra a obok Kate Bush Teodor Parnicki. Tak. Pamięć o konkretnych porach roku domaga się poparcia. A kiedy przyjdzie mi podumać nad budową antologii poświęconej poezji całych ludzi uderza doniosłość pojedynczego wiersza. Może być że każdemu jednemu potrzeba tylko jednego. A ilu wierszy potrzebuje taki dla przykładu komputer?

Tomasz Szewczyk: Istnieniu czegoś takiego jak poezja kobieca kłam zadawano już wielokrotnie, temat do odczarowywania w zasadzie żaden, już się wszyscy naumieli, że wytrych stary i klisza starta. Antologię postrzegam więc jako skrzyżowanie spisu niepowszechnego z przeglądem okresowym, i jak to z antologiami bywa, na ciekawe nazwiska zawsze się trafi, mimo, że całość zbliża się atmosferą do imprez środowiskowych, zadawane są pytania, kto i czemu się nie pojawił, ton omówień oscyluje w rejonach sprawozdawczych, a nad konkretnymi wierszami góruje wydarzenie, gest, czyli wszystko to, co najmniej interesujące. Do takich rzeczy najlepiej wracać po latach, oo, jestem pewien, że w niektórych miejscach Solistki sprowadzą co najmniej tyle uśmiechu i zadumy, co popularna antologia „Zielonej Sowy” dziś.

Piotr Jajnicki: Moim zdaniem zachodzi w tej antologii brak kobiecej solidarności, w związku z tym przywołam amerykańską, minimalistyczną koncepcję feminizmu: Halo! Haeloo!!

(Czytaj dalej…)

Można wątpić, czy bez autorskich sugestii (zwłaszcza w glosie) wpadłby ktoś na pomysł, że narracja w Czterech sekundach (1976) jest jednopodmiotowa, że narratorkę Judyty i bezimiennego do ostatnich zdań utworu narratora trzeba osobowo i narracyjnie utożsamić, że w Czterech sekundach mamy do czynienia z dwiema wersjami tego samego losu, z dwiema połowami tej samej duszy, z dwoma zakresami tego samego „istnienia poszczególnego”. Glosa autorska podpowiada dla interpretacji powieści rzecz zasadniczą, ale jednocześnie — jak sama powieść — maksymalnie skomplikowaną.

W glosie likwiduje się dwupoziomowość narracyjną powieści, ale zarazem uwieloznacznia się sensy jej powieściowego funkcjonowania. Dziewczyna, która ma być „osobą erotyczną”, ma przewagę cech męskich. Chłopiec, który ma być „osobą polityczną”, odznacza się przewagą cech żeńskich, wynikałoby z tego, że są to osoby paradoksalne, które tej swojej wewnętrznej paradoksalności muszą dać wyraz w narracji.

Autorskie podpowiedzi interpretacyjne okazałyby się z pewności płodne, nie sposób z nich nie korzystać przy próbie zrozumienia Czterech sekund, trudno jednak na nich poprzestać, nie skazując się jednocześnie na zagubienie w sferze hipotetycznych dla kogoś z zewnątrz intencji autorskich. Nic łatwiejszego niż takie zagubienie przy dziele tak złożonym, wielowarstwowym i wieloznacznym. Bez świadomie wprowadzonych uproszczeń zagubienie w krzyżujących się planach znaczeniowych narracji byłoby nieuniknione.

(Czytaj dalej…)

Nie ma większej choroby jak inteligencja mózgu, który sam w sobie zaczyna się uśmierzać, który sam dla siebie po cichu toczy krążek myśli i sądów niepodległych dla jednoosobowego państwa: ani wyjazdów, ani przyjazdów! — czytamy w początkowych partiach powieści, zdążywszy w międzyczasie odczuć już, że energia tego pisarstwa zasadza się na dokładnie przeciwległym biegunie. Jest tu obszerność postrzegania, której granice zdają się poszerzać ze strony na stronę, jest minimalna ilość środków uśmierzających w postaci typowych dla prozy powojennej „scen alegorycznych”, jest wreszcie fundamentalny dla Piotrowskiego żywioł konfrontacji, bo każdy z tworzonych tu od podstaw światów (podstaw widzenia, słyszenia, podstaw filozoficznych, estetycznych, obyczajowych) wpada wcześniej czy później w orbitę drugiego, co u tego autora oznacza bezkompromisowe i wzajemne obnażanie się ich, do ostatnich — myślimy — najboleśniejszych warstw, pod którymi jednak dopiero to otwiera się szeroka, pusta i po ludzku nędzna noc. Inaczej jednak niż u Gombrowicza (który wydaje się Piotrowskiemu ważny, ważny jako specyfik, który należy do końca przetrawić i pozbyć się go, a dalej robić już swoje) ruch tej demaskacji nie odbywa się w jednym kierunku i nie ma na celu jedynie progresywnej rozbiórki dusz u „ustawionych” na początku aktorów. Od intencji przenicowania ważniejsza jest tu intencja poznawcza. Dodajmy jeszcze, że czas w tej 500-stronicowej powieści upływa w każdym możliwym kierunku, że wszystko, co się w niej dzieje, zdaje się dziać naraz. Być może są to właśnie tytułowe cztery sekundy. Poniżej początek książki.

tsz

(Czytaj dalej…)

***

Pyłki na wietrze wirują (wirują),
nad mgłami pod pyłkami
i innymi pyłkami
i innymi miastami
i tak
ludzie
coraz mniej
lecz czasem myśl swą
puszczają
do góry
za pyłkami w ślad
coraz rzadziej
i tak
ja akurat — stara szkoła — do dzisiaj patrząc wzwyż
powtarzam
bushu bushu spuść ta bania
dobry jesteś ze spuszczania

(Czytaj dalej…)

Mieliście kiedyś to swędzące uczucie zazdrości, że ktoś tu dostrzega więcej? Zawiści o błyskotliwie ujęty szczegół, na który nigdy byście nie zwrócili uwagi, gdyby nie wskazujący palec pisarza? A to przykre poczucie, że nigdy nie zdołalibyście ustawić słów w tak niepojętym szeregu, żeby tworzyły zdania równie misterne, mądre i piękne? Ja nigdy. Ale podejrzewam, że tak mogą się czuć niektórzy, co bardziej ambitni i zaangażowani, czytelnicy Mieczysława Piotrowskiego. Mogą pomyśleć, że jego pisarstwo robi z nimi to, co opisuje. Zmusza do stanięcia plecami pod ścianą. Konfrontacja na najwyższym szczeblu (jeśli ściana jest na strychu), a przecież jakże codzienna. Wydarzenia? A jakże. Psychologiczne prawdopodobieństwo? Mój boże. Tragedia? Jak znalazł. A przecież ciągle tu czegoś brakuje i nie jest tak, że komercyjna nieefektywność tej literatury jest kwestią przypadku. Ośmieliłbym się powiedzieć, że nic nie jest tu kwestią przypadku, choć jednocześnie przypadek odgrywa niepomierną rolę. Zaplanowany chaos? W żadnym razie. Już raczej plan chaosu. Siatka zdarzeń tak nikłych, że mogłyby donikąd nie doprowadzić, gdyby nie morderczy instynkt pisarza, który nie pozwala rzeczom po prostu dziać się. One dzieją się ewidentnie złośliwie i beznadziejnie. Zresztą nie tylko rzeczy, podobnie ludzie. To nie są rzeczy, o których można czytać bez drżenia, płaczu i zgrzytania zębami. Dlaczego on nam to robi? To nie on robi, to my sami sobie to robimy. Literatura dla wybranych masochistów. Zardzewiały gwóźdź w ranę i trzy palce w każde oko. Ale nie jest tak, że Piotrowski nie lubi ludzi. On ma dla nich mnóstwo litości. Tyle litości, że aż się łezka w oku kręci. Być może dlatego, że tkwi w nim palec. Albo nawet kilka.

Jaś Kapela

(Czytaj dalej…)